La règle infinitivus-pro-participio (IPP)
Pourquoi un verbe néerlandais qui en soutient un autre au parfait apparaît comme un infinitif, et non comme un participe : had willen eten, et non had gewild eten.
Vous savez déjà que le parfait emploie un participe passé — la forme ge-…-t/-d, comme dans Ik heb gewerkt (j'ai travaillé). Mais parfois ce participe refuse d'apparaître. Dans Ik heb moeten werken (j'ai dû travailler), moeten ressemble à un infinitif, pas à un participe. C'est la règle infinitivus-pro-participio — du latin « infinitif au lieu de participe », souvent abrégée en IPP.
Quelle est la règle ?
Quand un verbe qui deviendrait normalement un participe passé en aide lui-même un autre, il reste à l'infinitif. On obtient alors deux infinitifs côte à côte à la fin de la proposition.
Comparez les deux phrases ci-dessous. Dans la première, willen (vouloir) est le seul verbe principal, donc il devient un participe normal, gewild. Dans la seconde, willen soutient eten (manger), donc il redevient un infinitif :
- Annelies had een ijsje gewild. (Annelies avait voulu une glace.) — willen est seul → participe gewild.
- Thijmen had een ijsje willen eten. (Thijmen avait voulu manger une glace.) — willen aide eten → infinitif willen (et non gewild eten).
À la fin, le verbe d'appui vient d'abord et le verbe principal en dernier : willen eten, moeten werken, kunnen komen. L'auxiliaire hebben ou zijn garde sa deuxième position habituelle ; seuls le participe devenu infinitif et son verbe principal s'empilent à la fin. Pour le schéma plus large des verbes empilés en fin de proposition, voir le parfait.
Quels verbes le déclenchent ?
L'IPP se produit avec les verbes qui prennent un autre verbe à l'infinitif. Les principaux groupes :
- Les verbes modaux : kunnen, moeten, mogen, willen, zullen. Ik heb niet kunnen komen. (je n'ai pas pu venir.) Hij heeft moeten wachten. (il a dû attendre.)
- Les verbes de perception zien (voir) et horen (entendre). We hebben je horen zingen. (nous t'avons entendu chanter.) Ik heb de kinderen zien spelen. (j'ai vu les enfants jouer.)
- laten (laisser/faire faire), blijven (rester), gaan (aller), komen (venir). Ze heeft haar auto laten repareren. (elle a fait réparer sa voiture.) Ze is blijven staan. (elle s'est arrêtée sur place.)
- Les verbes de posture du continu positionnel : We hebben een uur staan wachten. (nous avons attendu debout pendant une heure.)
L'auxiliaire suit malgré tout la règle propre à chaque verbe. Les verbes de mouvement comme komen prennent zijn : Liesbeth is komen lopen. (Liesbeth est venue à pied.) Les modaux prennent hebben.
Seul ou en appui d'un autre verbe ?
Toute la règle tient à une seule question : le verbe en aide-t-il un second, ou est-il seul ? S'il est seul, le participe ordinaire est correct et existe bel et bien.
| Verbe | Seul (participe) | En appui d'un verbe (infinitif) |
|---|---|---|
| willen | Ik heb het altijd gewild. | Ik heb het willen doen. |
| kunnen | Hij heeft het niet gekund. | Hij heeft het niet kunnen vinden. |
| moeten | Dat heb ik nooit gemoeten. | Dat heb ik moeten leren. |
Un dernier cas ressemble à une exception, mais n'en est pas une. Dans Amir zou zijn gekomen (Amir serait venu), gekomen est le véritable verbe principal — rien ne s'appuie sur lui — donc il reste un participe.
Erreurs à éviter
L'erreur tentante consiste à faire un participe du verbe d'appui : ik heb gewild eten, hij heeft gemoeten wachten. Les apprenants y cèdent parce que tous les autres parfaits qu'ils ont rencontrés emploient un participe. Retenez qu'au parfait un verbe d'appui abandonne son participe et revient à l'infinitif : ik heb willen eten, hij heeft moeten wachten.
- Quelle phrase est correcte ?
- Ik heb gewild komen.
- Ik heb willen komen.
- Ik ben willen gekomen.
- Ik heb gewild gekomen.
*willen* aide *komen*, donc il reste un infinitif : *Ik heb willen komen.* Le verbe d'appui vient d'abord, le verbe principal en dernier.
- Vul in: *Hij heeft de hele dag ___ werken.* (moeten)
- gemoeten
- gemoest
- moeten
- moest
Comme *moeten* soutient *werken*, l'IPP s'applique et il apparaît à l'infinitif, *moeten* : *Hij heeft de hele dag moeten werken.*
- Quelle phrase exige un participe, et non un infinitif ?
- Ik heb niet ___ komen. (kunnen)
- Ze heeft haar fiets laten ___ . (repareren)
- Dat heb ik altijd ___ . (willen)
- We hebben hem horen ___ . (zingen)
Dans *Dat heb ik altijd gewild*, le verbe *willen* est seul, sans second verbe à soutenir, donc le participe normal *gewild* est correct.
- Repérez l'erreur : *Wij zijn de trein komen halen.*
- *zijn* devrait être *hebben*
- *komen* devrait être *gekomen*
- Il n'y a pas d'erreur.
- *halen* devrait être *gehaald*
La phrase est correcte. *komen* aide *halen*, donc il reste un infinitif (IPP), et *komen* (mouvement) prend *zijn* : *Wij zijn de trein komen halen.*
- Pourquoi *gekomen* est-il un participe dans *Amir zou zijn gekomen* ?
- Parce que *zou* impose un participe.
- Parce que c'est le verbe principal et qu'il ne soutient rien.
- Parce que les verbes de mouvement n'emploient jamais l'IPP.
- Parce qu'il vient après *zijn*.
L'IPP ne concerne qu'un verbe qui en soutient un autre. Ici, *gekomen* est le verbe principal indépendant, donc il garde sa forme de participe.
Testez-vous
Question 1 of 5
Quelle phrase est correcte ?