Nederlandse woordvolgorde in de hoofdzin: werkwoord op de tweede plaats, de rest achteraan

Een hoofdzin is een zin die op zichzelf kan staan: Ik woon in Amsterdam. Het Nederlands heeft één standaardpatroon voor zo'n mededeling, en dat eerst leren maakt elke andere regel voor de woordvolgorde makkelijker.

Begin met het onderwerp, zet de persoonsvorm — het werkwoord dat verandert met het onderwerp (woon, drinkt, hebben) — op de tweede plaats, en laat de rest volgen; een eventueel extra werkwoord gaat helemaal naar het eind.

1. Onderwerp eerst: Ik …, De kinderen …
2. Persoonsvorm tweede: Ik drink …, De kinderen spelen …
3. De rest daarna — voorwerpen, tijd, plaats: … koffie in de ochtend.
4. Een eventueel tweede werkwoord (een infinitief of een voltooid deelwoord) gaat als laatste: Ik heb koffie gedronken.

Als er maar één werkwoord is, blijft de laatste kolom leeg: Wij wonen in een klein huis. Als er een hulpwerkwoord of een modaal werkwoord bij komt, neemt dat de tweede plaats in en zakt het hoofdwerkwoord naar het eind: Zij heeft een nieuwe fiets gekocht.

• Voor elke gewone mededeling in de tegenwoordige of verleden tijd: De trein vertrekt om negen uur.
• De persoonsvorm houdt de tweede plaats, ook als je met iets anders dan het onderwerp begint; het onderwerp schuift dan vlak achter het werkwoord: Vandaag werk ik thuis. Deze verschuiving heet inversie.
• Voor een ja/nee-vraag zet je de persoonsvorm juist vooraan: Werk jij thuis?

In het Engels mag je een tijdswoord vooraan zetten en de gewone onderwerp-werkwoordvolgorde houden (Today I work from home). In het Nederlands moet het werkwoord op de tweede plaats blijven, dus na een vooropgeplaatst woord wisselen het onderwerp en het werkwoord van plaats: niet Vandaag ik werk thuis maar Vandaag werk ik thuis. Tel het eerste blok, dan het werkwoord: wat je ook vooraan zet, de persoonsvorm komt er meteen achter. Deze regel van de tweede plaats komt apart aan bod in de regel van het werkwoord op de tweede plaats (V2), en de manier waarop de twee werkwoorden het midden van de zin omlijsten, is de tangconstructie.