Na de werkwoordelijke eindgroep: achterzetsels en voorzetselgroepen

In een Nederlandse zin klitten de niet-vervoegde werkwoorden achteraan samen in een werkwoordelijke eindgroep: Ik heb een boek gelezen. Een kleine groep elementen mag nog verder naar rechts staan, achter die werkwoorden, en één woordsoort — het achterzetsel — kruipt er vlak vóór tegen de rand aan: Ze liep de kamer uit. Deze pagina laat zien wat aan de rechterkant hoort en wat binnen moet blijven.

Een achterzetsel is een gewoon voorzetsel (in, op, uit, over, om, af) dat achter het zelfstandig naamwoord staat, waar het beweging in een richting aangeeft in plaats van een vaste plaats. Zet hetzelfde woord vóór het zelfstandig naamwoord en je krijgt een plaats; zet het erachter en je krijgt een richting.

Een achterzetsel gaat bijna altijd samen met een werkwoord van beweging — lopen, rennen, rijden, fietsen, gaan: De hond rende het bos in. Omdat het beweging naar een doel beschrijft, krijgt de voltooide tijd zijn: Hij is het bos in gelopen. Voor de uitgebreidere lijst van deze voorzetsels en hun gewone betekenis, zie kernvoorzetsels.

Waar het achterzetsel staat, hangt af van hoeveel werkwoorden de zin heeft. Bij één werkwoord komt het zelfstandig naamwoord + achterzetsel helemaal achteraan: Ik loop de trap op. Bij meer dan één werkwoord staat het vlak vóór de werkwoordelijke eindgroep: Ik ben de trap op gelopen.

Maar een paar onderdelen mogen naar rechts van de laatste werkwoorden — vooral een voorzetselgroep en bijwoordelijke bepalingen van tijd, wijze of plaats — en het Nederlands doet dit graag als het onderdeel lang is.

• Een voorzetselgroep (een voorzetsel + zijn zelfstandig naamwoord): Ik heb gisteren lang gepraat met de nieuwe buren. Het zou binnen kunnen staan — ... met de nieuwe buren gepraat — maar hoe langer het is, hoe natuurlijker het achter de werkwoorden staat.
• Een werkwoord met een vast voorzetsel werkt hetzelfde: We hebben genoten van de vakantie. Zie werkwoord + vast voorzetsel.
• Een bijwoordelijke bepaling van tijd, wijze of plaats, als die zwaar is: Ze hebben een concert gegeven op het grote plein. Meer over hun normale volgorde in Tijd–Wijze–Plaats.
• Het omzetsel naar ... toe, dat een bestemming omsluit, staat op dezelfde manier aan de rand: Ze fietst naar het station toe. Zie naar ... toe en ... heen.

De naaste partners van het werkwoord — het lijdend voorwerp, een scheidbaar voorvoegsel en het richtingsachterzetsel zelf — kunnen niet voorbij de werkwoordelijke eindgroep geduwd worden.

• Het lijdend voorwerp blijft vóór de werkwoorden: Ik heb een boek gelezen., nooit Ik heb gelezen een boek.
• Een scheidbaar voorvoegsel voegt zich helemaal achteraan weer bij zijn werkwoord: Ik heb mijn moeder opgebeld. Het voorvoegsel op- klemt zich vast aan gebeld, het zweeft niet weg naar rechts.
• Het richtingsachterzetsel staat vlak vóór de werkwoorden, nooit erachter: Hij is de trap af gelopen., niet Hij is gelopen de trap af.

Het Engels houdt het voorwerp vlak achter het werkwoord (“I have read a book”), dus grijpen Engelstaligen naar Ik heb gelezen een boek. Het Nederlands klemt het voorwerp binnen het zinsframe, vóór het laatste werkwoord: Ik heb een boek gelezen. Vuistregel: een voorzetselgroep mag naar rechts schuiven, maar een gewoon lijdend voorwerp niet — dat hoort vóór de eindgroep.