Nederlandse aanwijzende voornaamwoorden zonder zelfstandig naamwoord: dit, dat, deze en die

Welke jas wil je? Die. Het antwoord laat jas weg en gebruikt daarvoor die. In het Nederlands is Die een volledig antwoord in gesproken en geschreven taal. In het Engels staat bij een ontbrekend enkelvoudig zelfstandig naamwoord vaak one na this of that; in het Nederlands gebruik je alleen het aanwijzende voornaamwoord.

de jas → deze/die laat het patroon zien. Behoud het aanwijzende voornaamwoord dat vóór het weggelaten zelfstandig naamwoord kon staan en laat daarna het zelfstandig naamwoord weg.

Welke collega bedoel je? Die. Bij één persoon bepaalt het lidwoord van het weggelaten zelfstandig naamwoord nog steeds de vorm: de collega geeft deze/die, terwijl het kind dit/dat geeft. Als deze zelfstandig naar meerdere personen verwijst, krijgt het in formeel Nederlands een -n: dezen. Die vorm kan ouderwets klinken; in alledaags Nederlands gebruik je meestal die of een persoonlijk voornaamwoord. Gebruik dezen nooit voor zaken.

Welke fiets wil je? Die. Een zelfstandig gebruikt aanwijzend voornaamwoord kiest één onderdeel uit een bekende groep. Het kan ook twee opties tegenover elkaar zetten: Deze is goedkoper, maar die is sneller.

Als twee zichtbare opties op verschillende afstand staan, kiest deze/dit meestal de dichtstbijzijnde en die/dat de optie verder weg. Afstand bepaalt niet elk geval: sprekers gebruiken beide reeksen ook voor contrast of nadruk. Lees deze, die, dit en dat vóór een zelfstandig naamwoord voor de ruimere vormkeuze.

Welke telefoon bedoel je? Die. Hier kiest die een telefoon en vervangt het woord telefoon. In Waar is mijn telefoon? Hij ligt op tafel. is hij een persoonlijk voornaamwoord dat hetzelfde gespreksonderwerp voortzet.

Welke collega bedoel je? Die bij het raam. Het vervangingspatroon kan een persoon selecteren. Het Nederlands kan ook die/dat gebruiken om direct terug te verwijzen naar een persoon of zaak die net is geïntroduceerd. Dat standaardgebruik komt vooral veel voor in gesproken taal, maar het is een andere keuze van voornaamwoord dan een antwoord met een weggelaten zelfstandig naamwoord. Een persoonlijk voornaamwoord zet meestal een bekend gespreksonderwerp voort: Waar is Anna? Ze komt zo. Lees persoonlijke voornaamwoorden als onderwerp en lijdend voorwerp.

Ik neem de fiets van Noor, niet die van Sam. Hier vervangt die de fiets vóór van Sam. Dit is een speciaal patroon in de standaardtaal: gebruik die voor een de-woord of een meervoud en dat voor een het-woord. Gebruik Jouw voorstel is beter dan dat van Paul. Deze vormen drukken hier geen afstand uit. Gebruik in dit patroon geen deze of dit.

Dit is mijn collega. Dat zijn nieuwe schoenen. Deze zinnen presenteren of identificeren het zelfstandig naamwoord na zijn. Behoud dit/dat, ook vóór een de-woord, een persoon of een meervoud.

Het werkwoord volgt het getal van het gepresenteerde zelfstandig naamwoord: Dit is mijn schoen. maar Dit zijn mijn schoenen. In hetzelfde presentatiepatroon kun je worden gebruiken: Dat worden goede muzikanten.