die en dat als vervangers: aanwijzen zonder het zelfstandig naamwoord

Als je al weet welk ding je bedoelt, laat het Nederlands het aanwijzende woord alleen staan in plaats van het zelfstandig naamwoord: Welke wil je? Die. In het Engels komt er nog 'one' bij ('this one', 'that one'); in het Nederlands niet — het aanwijzend voornaamwoord draagt de betekenis zelf. Dit zijn dezelfde vier woorden die je tegenkomt in deze, die, dit, dat, nu gebruikt zonder een zelfstandig naamwoord erachter.

Houd de vorm aan die het woord vóór het zelfstandig naamwoord zou hebben en laat het zelfstandig naamwoord weg: deze/die voor een de-woord of een meervoud, dit/dat voor een het-woord. Deze en dit wijzen naar iets dichtbij; die en dat wijzen naar iets verder weg.

• Welke jas neem je? Deze of die? — jas is een de-woord, dus deze/die.
• Welk boek is van jou? Dit. — boek is een het-woord, dus dit/dat.
• Deze appels zijn zoet, maar die zijn zuur. — meervoud, dus deze/die.

In alledaagse spreektaal grijp je, als je terugverwijst naar een ding (geen persoon), meestal naar die of dat in plaats van het persoonlijk voornaamwoord hij, zij of het.

• Waar is mijn telefoon? Die ligt op tafel. — de telefoon → die, hier natuurlijker dan hij.
• Heb je het pakje gezien? Dat is al bezorgd. — het pakje → dat, in plaats van het.
• Voor personen houd je hij en zij aan: Waar is Anna? Zij komt zo.

Daarom begint een gesproken antwoord op een vraag over een de-woord zo vaak met Die...: Vind je die film goed? Ja, die vond ik prima.

Er is één situatie waarin de de/het- en meervoudsregels hierboven niet gelden: presenteren wat iets is met een vorm van zijn. Een zin die het ding benoemt — Dit is..., Dat zijn... — begint met de het-vorm dit of dat, welk zelfstandig naamwoord er ook volgt, ook een de-woord of een meervoud. Het vreemde zit in het werkwoord: dat telt nog steeds het echte zelfstandig naamwoord, dus een meervoud trekt zijn hoewel dit/dat blijft staan.

• Dit is mijn collega. — collega is een de-woord, maar het inleidende woord is toch dit.
• Dat zijn nieuwe schoenen. — het zelfstandig naamwoord is meervoud, dus het werkwoord is zijn, maar het aanwijzend voornaamwoord blijft dat.
• Dit zijn mijn kinderen. — enkelvoudig dit samen met meervoudig zijn.

Omdat het Engels 'these are' en 'those are' zegt, grijpen leerders naar deze zijn of die zijn zodra er een meervoud opduikt. In een presenterende zin hoort dat meervoud echter bij het werkwoord, niet bij het aanwijzende woord — het aanwijzende woord blijft dit of dat. Zeg Dit zijn mijn collega's, nooit Deze zijn mijn collega's. Het enige moment waarop deze of die juist is vóór zijn, is wanneer er helemaal geen zelfstandig naamwoord volgt en een bijvoeglijk naamwoord het ding beschrijft: Deze zijn goedkoop. Daar wordt niets benoemd, dus het aanwijzende woord volgt gewoon de gewone regel voor dichtbij en verder weg.