Waar object- en wederkerende voornaamwoorden staan

Korte, onbeklemtoonde objectvoornaamwoorden (me, je, het, hem, haar, ze, ons) en wederkerende voornaamwoorden (me, je, zich, ons) staan direct na de persoonsvorm (het vervoegde werkwoord), vooraan in de zin, vóór bijwoordelijke bepalingen van tijd, wijze en plaats. Hij wast zich. Ik heb het hem gisteren gegeven.

Een onbeklemtoond object- of wederkerend voornaamwoord staat direct na de persoonsvorm — of na het onderwerp als het onderwerp achter de persoonsvorm staat — vóór elk woord van tijd, wijze of plaats. De gevallen:

1. Een wederkerend voornaamwoord komt direct na de persoonsvorm. Ik was me elke ochtend. Ook als het wederkerende werkwoord zelf achteraan belandt, blijft het voornaamwoord vooraan: Ik heb me vergist.
2. Een enkel objectvoornaamwoord neemt dezelfde plaats in. Ik zie hem morgen. Ik heb het gisteren gekocht. (het vóór de tijdsbepaling gisteren)
3. Als het werkwoord vooropstaat — in een vraag of nadat er iets naar voren is gehaald — volgt het voornaamwoord op het onderwerp. Heb je het gezien? Gisteren zag ik hem.

Bij zowel een lijdend voorwerp (de zaak) als een meewerkend voorwerp (de ontvanger) hangt de volgorde ervan af of het lijdend voorwerp een volledig zelfstandig naamwoord of een voornaamwoord is.

Een lijdend voorwerp dat een voornaamwoord is, komt dus vóór de ontvanger: Ik heb het hem gegeven, niet Ik heb hem het gegeven. Beide voornaamwoorden blijven vooraan, vóór een tijdsbepaling: Ik heb het hem gisteren gegeven.

• Voor de zwakke, onbeklemtoonde vormen (me, je, het, hem, ze) — de vormen die je snel en zonder nadruk uitspreekt. Die nemen de plaats direct na de persoonsvorm in.
• Als je het voornaamwoord wilt benadrukken, gebruikt het Nederlands de volle vorm en kan die verderop staan, vaak met een voorzetsel: Ik geef het boek aan hem, niet aan haar.
• Het lijdend voorwerp gedraagt zich anders zodra het een volledig zelfstandig naamwoord is in plaats van een voornaamwoord — een bepaald zelfstandig naamwoord staat eerder, een onbepaald later.

Het Engels houdt de volgorde give him it aan (ontvanger, dan zaak), en leerders nemen die over in het Nederlands als Ik geef hem het. Dat is fout als de zaak het voornaamwoord het is: het voornaamwoord komt eerst, dus het is Ik geef het hem. Een tweede misser is het voornaamwoord achter een tijdswoord zetten, zoals in Ik heb gisteren het gekocht — haal het voornaamwoord naar voren: Ik heb het gisteren gekocht.