toen, als of wanneer: hoe zeg je 'when'?

Het Engels gebruikt één woord, when, maar het Nederlands splitst het in drieën: toen, als en wanneer. Welk woord je kiest, hangt af van de tijd waarover je praat en van de vraag of iets één keer gebeurde of steeds opnieuw: Toen ik klein was, woonde ik in Rotterdam. Als het regent, blijf ik thuis.

Gebruik toen voor één gebeurtenis in het verleden, als voor het heden of de toekomst en voor een herhaalde gebeurtenis in het verleden, en wanneer voor directe en indirecte vragen (en, formeler, als synoniem van als).

• toen — één ding dat op één moment in het verleden gebeurde. Het gaat altijd samen met een verleden tijd, nooit met de tegenwoordige tijd: Toen ik wakker werd, scheen de zon. Toen ze de deur opendeed, stond er niemand.
• als voor nu of later — een situatie in het heden of de toekomst, vaak dicht bij het Engelse if: Als het morgen mooi weer is, gaan we fietsen.
• als voor het herhaalde verleden — iets wat keer op keer gebeurde. Je kunt telkens toevoegen om dit duidelijk te maken: (Telkens) als hij ziek werd, ging hij naar huis.
• wanneer om wanneer? te vragen — in een directe vraag (Wanneer kom je terug?) en in een indirecte (Ik weet niet wanneer de winkel opengaat.)
• wanneer als formeel als — in geschreven taal kan het als vervangen voor het heden, de toekomst of het herhaalde verleden: Wanneer u klaar bent, kunt u vertrekken.

Toen en als zijn onderschikkende voegwoorden, dus het werkwoord in hun bijzin gaat naar het eind: Toen ik thuiskwam..., Als het regent... Komt die bijzin eerst in de zin, dan begint de hoofdzin die volgt met zijn werkwoord: Toen ik thuiskwam, was het al donker. Dit is hetzelfde werkwoord-naar-het-eind-patroon dat je krijgt na omdat of dat. Wanneer stuurt het werkwoord alleen naar het eind in een indirecte vraag of in het gebruik als formeel als: Ik weet niet wanneer de bus vertrekt. In een directe vraag houdt wanneer het werkwoord juist op de tweede plaats, er direct achter: Wanneer begint de les?

De meest gemaakte fout is als gebruiken voor één gebeurtenis in het verleden. Het Engelse when dekt alles, dus schrijven leerlingen Als ik klein was... voor een eenmalige herinnering. Voor één afgesloten moment in het verleden heeft het Nederlands toen nodig: Toen ik klein was... Houd als + verleden tijd voor dingen die herhaaldelijk gebeurden.

Een tweede valkuil: toen neemt nooit de tegenwoordige tijd. Toen ik in Amsterdam woon is fout; het moet Toen ik in Amsterdam woonde zijn. Let ook op dat toen een tweede functie heeft als bijwoord dat 'daarna' betekent: Eerst aten we, en toen gingen we naar huis.