Samenstellingen: woorden aan elkaar plakken

Een samenstelling is één zelfstandig naamwoord dat is opgebouwd uit twee of meer kleinere woorden: tand + arts = de tandarts. Waar het Engels vaak een spatie laat staan (front door, birthday party), plakt het Nederlands de delen tot één woord.

Schrijf de delen als één woord, zonder spatie en zonder koppelteken, en zet het hoofdwoord achteraan. Het laatste deel is de kern — dat draagt de hoofdbetekenis; de delen ervoor bakenen die betekenis af. Zo is de keukentafel een soort tafel, geen soort keuken.

1. Neem twee woorden die elk op zichzelf kunnen staan en plak ze aan elkaar: voor + deur = voordeur.
2. Houd de kern (het betekenisdragende zelfstandig naamwoord) achteraan: appel + taart = appeltaart (een soort taart).
3. Als een werkwoord het eerste deel is, gebruik je de stam — het werkwoord zonder -en: slapen → slaap + kamer = slaapkamer.

Het eerste deel is niet altijd een zelfstandig naamwoord. Het kan een bijvoeglijk naamwoord zijn (klein + geld = het kleingeld), een voorzetsel of bijwoord (achter + deur = de achterdeur), of een werkwoordstam, zoals hierboven.

Geef de hele samenstelling het lidwoord en het meervoud van het laatste deel. Wat ervoor komt, maakt niets uit: als de kern een de-woord of een het-woord is, volgt de samenstelling die.

• Geslacht: de deur → de voordeur, de achterdeur; het huis → het stadhuis, het ziekenhuis. Het laatste zelfstandig naamwoord bepaalt de of het.
• Meervoud: maak alleen het laatste deel meervoud, net zoals je dat op zichzelf zou doen. de deur → deuren, dus voordeur → voordeuren; het huis → huizen, dus stadhuis → stadhuizen.
• Elke spellingverandering in het meervoud geldt nog steeds voor de kern: taart → taarten geeft appeltaart → appeltaarten, en arts → artsen geeft tandarts → tandartsen.

Je hoeft het lidwoord van een samenstelling dus nooit apart uit je hoofd te leren: leer het lidwoord van het laatste zelfstandig naamwoord en de samenstelling erft het.

Het Nederlands kan drie of meer delen aan elkaar rijgen tot één lang woord. Lees het van rechts: het laatste zelfstandig naamwoord is de kern, en elk blok ervoor beschrijft het.

• tandarts + afspraak = de tandartsafspraak — een soort afspraak, dus de.
• ziekte + kosten + verzekering = de ziektekostenverzekering — de kern is verzekering, een de-woord, dus het hele woord is de.

Tussen de delen zie je vaak een kleine tussenletter — de -s- in verjaardag-s-feest, de -en- in pann-en-koek, de -er- in kind-er-boek. Welke tussenletter verschijnt, of dat je er geen gebruikt, is een onderwerp op zich: zie de tussenletter in samenstellingen.

De meestgemaakte fout is een samenstelling als twee woorden schrijven, naar Engels model. Het Engels houdt een spatie in apple pie en birthday party, maar het Nederlands niet: het is appeltaart en verjaardagsfeest, elk één woord. Ze splitsen (keuken tafel, tand arts) is zo'n veelvoorkomende misser dat het Nederlands er een naam voor heeft: de spatiefout. Als twee zelfstandige naamwoorden samen één begrip vormen, plak ze dan aan elkaar.