Het verkleinwoord: wat het doet en de uitgang -je

Een verkleinwoord is een zelfstandig naamwoord met een klein achtervoegsel eraan geplakt om het klein, schattig of informeel te maken: het huis wordt het huisje. Het Nederlands gebruikt verkleinwoorden voortdurend, en niet alleen voor dingen die fysiek klein zijn.

De basisuitgang is -je: plak hem aan het zelfstandig naamwoord en je hebt een verkleinwoord. het boek → het boekje, de kat → het katje. Er veranderen dan automatisch twee dingen.

1. Voeg -je toe aan het zelfstandig naamwoord: de hond → het hondje, het kind → het kindje.
2. Het verkleinwoord is altijd een het-woord, welk lidwoord het oorspronkelijke zelfstandig naamwoord ook had. De kat is een de-woord, maar het katje krijgt het.
3. Het meervoud voegt -s toe, dus de uitgang wordt -jes: het huisje → de huisjes, het boekje → de boekjes. Net als elk meervoud krijgt het de.

Niet elk zelfstandig naamwoord krijgt het gewone -je. Afhankelijk van de laatste klank heeft een woord soms -tje, -etje, -pje of -kje nodig — de tafel → het tafeltje, de boom → het boompje. Die varianten hebben hun eigen regels; zie welke uitgang je kiest. Deze pagina gaat over wat het verkleinwoord doet en de basisvorm -je.

Het verkleinwoord doet meer dan kleine omvang aangeven. Het verzacht ook, zwakt af, of voegt warmte toe, en daarom duikt het zo vaak op in alledaagse spreektaal.

• Echte kleine omvang: een klein hondje, een smal straatje.
• Schattig of aanhankelijk: een lief katje. De uitgang geeft een warme, vriendelijke toon.
• Iets informeel of bescheiden maken: een biertje, een praatje maken. Het zwakt de zaak af en klinkt ontspannen.
• Porties en hoeveelheden: een kopje koffie, een glaasje wijn.
• Sommige verkleinwoorden zijn eigen woorden geworden met een verschoven betekenis: het kaartje (van de kaart), het ijsje (van het ijs), het toetje.
• Een paar zelfstandige naamwoorden bestaan alleen als verkleinwoord: het meisje heeft geen alledaagse basisvorm de meis.

De meest voorkomende misser is het oorspronkelijke lidwoord aanhouden. Omdat de kat de gebruikt, schrijven leerders de katje — maar elk verkleinwoord is een het-woord, dus het moet het katje zijn. Dit geldt zelfs voor woorden die alleen als verkleinwoord voorkomen: het is het meisje, nooit de meisje. In het meervoud schakelt het lidwoord terug naar de zoals bij elk ander zelfstandig naamwoord: de katjes, de meisjes.