iemand, niemand, iets, niets en men: onbepaalde voornaamwoorden

In Er staat iemand voor de deur. gaat het om een niet nader genoemde persoon. Vervang iemand door niemand en de zin wordt ontkennend: Er staat niemand voor de deur. Voor dingen bestaat hetzelfde verschil tussen iets en niets. Kies dus eerst tussen persoon en ding en daarna tussen een bevestigende en een ontkennende betekenis. Met men, algemeen je en vaag ze kun je ook over mensen spreken zonder ze bij naam te noemen.

Gebruik iemand en niemand voor personen. Gebruik iets en niets voor dingen, situaties of informatie. In elk paar is de vorm die met n- begint al ontkennend.

In mededelingen, neutrale vragen en voorwaarden gebruikt het Nederlands meestal iemand of iets. Een neutrale ontkenning gebruikt niemand of niets.

In een vraag of voorwaarde hoeven iemand en iets niet naar een bekende persoon of zaak te verwijzen. De vier vormen kunnen onderwerp of voorwerp zijn. Als ze onderwerp zijn, staat de persoonsvorm in het enkelvoud.

Voeg -s toe als een bijvoeglijk naamwoord direct een niet nader genoemd ding bij iets of niets beschrijft: iets leuks, niets nieuws. Het voornaamwoord en het bijvoeglijk naamwoord vormen dan samen één eenheid met die eigenschap. Dit is een speciale uitgang, niet de gewone bijvoeglijke uitgang -e.

Eindigt het bijvoeglijk naamwoord al op een s-klank, schrijf dan geen extra s: iets fris betekent iets verfrissends; niets logisch betekent dat er niets logisch is.

Een stoffelijk bijvoeglijk naamwoord zegt waarvan iets is gemaakt, zoals houten. Deze groep volgt het patroon niet. Gebruik iets van hout voor iets dat van hout is, niet iets houtens.

Een overtreffende trap geeft de hoogste graad aan, zoals mooist. Ook hier moet je herschrijven: iets wat het mooist is, niet iets mooist of iets mooists. In dit voorbeeld is wat het mooist is een betrekkelijke bijzin: een korte bijzin die iets beschrijft. Lees voor het bredere systeem wanneer een bijvoeglijk naamwoord geen -e krijgt.

Met men, algemeen je en vaag ze kun je spreken zonder precies te zeggen over wie het gaat. De vormen verschillen in wie ze kunnen omvatten, welke persoonsvorm erbij hoort en waar ze natuurlijk klinken.

• Men mag hier niet roken. De persoonsvorm is enkelvoud.
• In Nederland eet men vaak brood als lunch. De woordgroep In Nederland staat vooraan. Daarom blijft het werkwoord eet op de tweede plaats en volgt men erna.
• Je weet maar nooit. Dit is een alledaagse algemene uitspraak.
• Ze zeggen dat het gaat regenen. Ze verwijst naar niet nader genoemde andere mensen.

Men kan alleen onderwerp zijn; het kan geen voorwerp zijn en niet na een voorzetsel staan. Het heeft geen eigen bezittelijke of voorwerpsvorm. Binnen dezelfde zin gebruikt het Nederlands zijn voor bezit en zich als wederkerend voornaamwoord: Men moet zijn paspoort meenemen. Men vergist zich soms. Heb je een andere functie nodig of wil je er in een nieuwe zin weer naar verwijzen, herschrijf dan met iemand, mensen of een passieve zin.

In een neutrale ontkennende zin in het Standaardnederlands draagt niemand of niets de ontkenning: Ik ken niemand. Ik heb niets gezien. Voeg geen niet of geen toe als je dezelfde enkele ontkenning bedoelt. Lees ook de keuze tussen niet en geen.

In informele spreektaal en sommige regionale varianten hoor je soms twee ontkennende woorden met samen één ontkennende betekenis: Ik heb niemand niet gezien of Ik heb nooit geen tijd. Dit versterkende patroon heet negatieve concordantie. Vermijd het op examens, in formele gesprekken en in schrijftaal: gebruik Ik heb niemand gezien en Ik heb nooit tijd. Een bewuste dubbele ontkenning werkt anders. Elk ontkennend woord draagt dan een eigen betekenis bij, waardoor het resultaat positief of contrasterend wordt.