iemand, niemand, iets, niets, men: onbepaalde voornaamwoorden

Onbepaalde voornaamwoorden staan in de plaats van een persoon of ding dat je niet kunt of niet wilt noemen: Er staat iemand voor de deur. Ik heb niets gehoord. Deze pagina behandelt de alledaagse set — iemand, niemand, iets, niets — en de manieren waarop het Nederlands naar mensen in het algemeen verwijst: men, en in de spreektaal je en ze.

Gebruik iemand / niemand voor personen en iets / niets voor dingen; elk paar bestaat uit één positief en één negatief woord. Anders dan het Engels (someone tegenover anyone) heeft het Nederlands geen apart woord voor de vragende of ontkennende vorm — iemand en iets dekken beide.

Ze gedragen zich in de zin als gewone zelfstandige naamwoorden — als onderwerp of lijdend voorwerp: Is er iemand thuis? Ik ken hier niemand. Wil je iets drinken? Er is niets aan de hand.

Als er een bijvoeglijk naamwoord op iets of niets volgt, krijgt dat bijvoeglijk naamwoord een extra -s: iets leuks, niets nieuws.

• Ik wil iets lekkers eten.
• Ze zei iets grappigs.
• Er is niets bijzonders gebeurd.
• Heb je iets moois gekocht?

Dit bijvoeglijk naamwoord krijgt hier nooit de gebruikelijke -e-uitgang — de -s komt ervoor in de plaats. Het is een van de vaste gevallen waarin een Nederlands bijvoeglijk naamwoord onverbogen blijft; zie wanneer een bijvoeglijk naamwoord geen -e krijgt.

Om over mensen in het algemeen te spreken gebruikt het Nederlands men in formele schrijftaal en je of ze in de spreektaal. Men gedraagt zich als elk enkelvoudig onderwerp bij de normale woordvolgorde: de persoonsvorm blijft op de tweede plaats, dus men staat vóór het werkwoord (Men mag hier niet roken) of erna wanneer er iets anders vooraan staat (In Nederland eet men vaak brood).

• Men mag hier niet roken. Formeel, typisch voor bordjes en officiële mededelingen.
• In Nederland eet men vaak brood als lunch.
• Je weet maar nooit. Algemeen je, de gewone keuze in de spreektaal.
• Ze zeggen dat het gaat regenen. Algemeen ze voor een niet nader genoemde groep.

Men heeft geen eigen bezittelijk voornaamwoord, dus waar je een bezitsvorm van men zou verwachten, gebruikt het Nederlands zijn: Men doet zijn best om Nederlands te leren.

Niemand en niets zijn al ontkennend, dus je voegt er geen tweede ontkennend woord aan toe. In sommige Engelse dialecten kan dat wel ("I don't know nobody"), maar in het standaard Nederlands niet: zeg Ik ken niemand, nooit ik ken niet niemand. Hetzelfde geldt voor niets: Ik heb niets gezien, niet ik heb niet niets gezien. Staat er al niemand, niets, nooit of nergens in de zin, laat niet en geen dan weg.