Scheidbaar of onscheidbaar? Wanneer de klemtoon de betekenis verandert (voorkomen)

Een kleine groep Nederlandse samengestelde werkwoorden wordt hetzelfde geschreven maar gedraagt zich op twee manieren. Waar je de klemtoon legt, bepaalt zowel hoe het werkwoord splitst als wat het betekent. Vergelijk Deze klacht komt vaak voor met Zij voorkomt een ongeluk: dezelfde letters, voorkomen, maar twee werkwoorden.

Zeg het woord hardop: leg je de klemtoon op het voorvoegsel, dan is het werkwoord scheidbaar; leg je de klemtoon op het werkwoordsdeel, dan is het onscheidbaar. Op deze pagina staat het beklemtoonde deel in hoofdletters om het verschil te laten zien.

1. Klemtoon op het voorvoegsel → scheidbaar. In een hoofdzin breekt het voorvoegsel af en gaat naar het eind: De zon gaat onder. Het voltooid deelwoord schuift ge- tussen het voorvoegsel en de stam: onder + ge + gaan = ondergegaan.
2. Klemtoon op het werkwoord → onscheidbaar. Het voorvoegsel verlaat de stam nooit: Zij ondergaat een operatie. Het voltooid deelwoord krijgt geen ge-: ondergaan (dezelfde letters als de infinitief).

Er zit een patroon achter de twee lezingen. Als het voorvoegsel nog naar een echte richting of plaats wijst — omlaag, over, doorheen — dan splitst het werkwoord meestal. Als het voorvoegsel is afgedreven naar een abstract idee, blijft het werkwoord meestal heel. Daarom splitst ONDERgaan (naar beneden gaan) wel, en onderGAAN (doormaken, een abstracte manier van eronder gaan) niet.

Bij het voltooid deelwoord verschillen de twee vormen het meest: scheidbaar voorgekomen, ondergegaan, overgekomen, doorgelopen, maar onscheidbaar voorkomen, ondergaan, overkomen, doorlopen zonder enige ge-.

Maar een beperkt aantal voorvoegsels kan aan beide kanten van de splitsing staan. Werkwoorden met elk ander voorvoegsel (op-, uit-, mee-, aan- in zijn letterlijke gebruik) zijn scheidbaar, en de vaste onbeklemtoonde voorvoegsels be-, ge-, ver-, ont-, her-, er- zijn altijd onscheidbaar.

• Tien voorvoegsels zijn op deze manier tweeslachtig. Zes ervan — door-, om-, over-, onder-, voor- en aan- — leiden werkwoorden die naar splitsen neigen, al heeft elk ook onscheidbare leden. Twee andere, mis- en vol-, neigen de andere kant op en zijn meestal onscheidbaar. De laatste twee, achter- en weer-, komen elk maar in een handvol werkwoorden voor. Welk voorvoegsel het ook is, de klemtoon blijft de test, en een woordenboek beslist de twijfelgevallen.
• Bij mis- wijst de betekenis de weg. Als het de hele handeling schildert als misgaan of verkeerd aflopen, is het werkwoord onscheidbaar: misbruiken, misverstaan, mishandelen. Als het een gewone lichamelijke misser betekent — een worp of greep die niet raak is — dan splitst het werkwoord: misgooien, misgrijpen.
• vol- gedraagt zich net zo. In zijn abstracte betekenis van iets tot het eind volbrengen blijft het vast: voltooien, voldoen. Als het gewoon iets tot de rand vullen betekent, splitst het: volgooien, volschenken.

De veelgemaakte fout is de ene betekenis behandelen alsof het de andere is. Ik voorkom een ruzie betekent dat je een ruzie verhindert (onscheidbaar, voorkom blijft heel); Ik kom een ruzie voor schrijven is fout, want het scheidbare VOORkomen betekent gebeuren en neemt geen lijdend voorwerp. Voeg in het voltooid deelwoord geen ge- toe aan een onscheidbaar werkwoord: 'een operatie ondergaan' wordt Zij heeft een operatie ondergaan, nooit ondergegaan — die gesplitste vorm hoort bij de ondergaande zon (De zon is ondergegaan).