Voltooid deelwoord van scheidbare werkwoorden (opgebeld, meegenomen)

Om een scheidbaar werkwoord in de voltooide tijd te gebruiken, heb je het voltooid deelwoord nodig — de vorm die bij hebben of zijn hoort: Ik heb je gisteren opgebeld. De truc zit in waar de ge- komt: niet vooraan, maar tussen het voorvoegsel en de stam in.

Een scheidbaar werkwoord is een basiswerkwoord met een voorvoegsel eraan vast: opbellen = op + bellen. De snelste route naar het deelwoord loopt via het basiswerkwoord alleen — bellen op zichzelf heeft het deelwoord gebeld. Geef dat deelwoord zijn voorvoegsel terug en de ge- belandt één lettergreep naar binnen, tussen het voorvoegsel en de stam: op + gebeld = opgebeld, als één woord geschreven.

1. Zoek het basiswerkwoord dat erin verstopt zit: opbellen bevat bellen, en op is het voorvoegsel.
2. Maak het deelwoord van dat basiswerkwoord op de gewone manier — ge- + stam + -d/-t bij een regelmatig werkwoord: bellen → gebeld.
3. Zet het voorvoegsel ervoor: op + gebeld → opgebeld, één woord met de ge- tussen voorvoegsel en stam in.

Sterke basiswerkwoorden — die waarvan het deelwoord op -en eindigt in plaats van op -d/-t — gedragen zich niet anders. meenemen steunt op nemen, met deelwoord genomen, dus levert het voorvoegsel meegenomen op; aankomen steunt op komen → gekomen, wat aangekomen geeft. De plek van de ge- is dezelfde, of het basiswerkwoord nu zwak of sterk is.

Eenmaal gevormd reist het deelwoord als één geheel woord — in een hoofdzin, in een bijzin en na het hulpwerkwoord: We hebben de keuken opgeruimd, en … omdat we de keuken hebben opgeruimd.

Als een scheidbaar werkwoord te nodig heeft (bijvoorbeeld na om … te of hoeven te), komt de te op dezelfde plek als de ge-: tussen het voorvoegsel en het basiswerkwoord.

• opbellen → op te bellen: Je hoeft me niet op te bellen.
• meenemen → mee te nemen: Vergeet niet je pas mee te nemen.
• aankomen → aan te komen: Het is belangrijk om op tijd aan te komen.

• In de voltooid tegenwoordige tijd, het alledaagse verleden in spreektaal: het deelwoord gaat naar het eind van de zin. Ze heeft haar tas meegenomen.
• Kies het juiste hulpwerkwoord: de meeste scheidbare werkwoorden krijgen hebben, maar werkwoorden die over beweging of aankomst gaan, krijgen zijn. Ik heb je opgebeld (hebben) maar De trein is aangekomen (zijn — aankomst).

De verleidelijke fout is om de ge- helemaal vooraan te plakken: geopbeld, gemeegenomen. Geen van beide bestaat — de ge- hoort één stap naar binnen, vlak na het voorvoegsel: opgebeld, meegenomen. De reden ligt in de klemtoon. Zeg opbellen hardop en de nadruk valt op het voorvoegsel (ÓP-bellen); die beklemtoonde beginlettergreep is waar de ge- zich vervolgens aan hecht. Een onscheidbaar werkwoord is het spiegelbeeld: het beginvoorvoegsel (ver-, be-, ont-) is onbeklemtoond, en een werkwoord dat met een onbeklemtoonde lettergreep begint, krijgt helemaal geen ge-. Dus verkopen wordt verkocht en betalen wordt betaald — nooit geverkocht of gebetaald.