erop, ermee, eraan: er + een voorzetsel

In het Nederlands kun je geen voorzetsel voor het dingvoornaamwoord het of ze zetten. In plaats daarvan wordt het voornaamwoord er en haakt het voorzetsel er aan de achterkant aan: op het → erop, met het → ermee, aan het → eraan. Waar wacht je op? — Ik wacht erop. Grammaticaboeken noemen zo'n combinatie van er + voorzetsel een voornaamwoordelijk bijwoord.

Neem het voorzetsel dat bij het werkwoord hoort en plak het als één woord achter er: er + voorzetsel. Het vervangt voorzetsel + het/ze zodra dat 'het' een ding is en geen persoon.

1. Zoek het voorzetsel: denken aan, wachten op, houden van.
2. Haak het aan er vast: eraan, erop, ervan. Ik hou van deze stad → Ik hou ervan.
3. Twee voorzetsels veranderen hier van vorm: met wordt mee → ermee, en tot wordt toe → ertoe.

Deze truc geldt alleen voor dingen. Als het object een persoon is, houd je het gewone voorzetsel + persoonlijk voornaamwoord: Ik wacht op hem, niet ik wacht erop in die betekenis. Voor personen na een voorzetsel gebruikt het Nederlands hem/haar/hen; voor dingen er.

Heel vaak worden er en het voorzetsel uit elkaar getrokken, met andere woorden ertussen. De er schuift naar voren in de zin en het voorzetsel zakt naar achteren, vlak vóór eventuele werkwoorden aan het eind.

• Voeg een woord als niet of nog toe en het paar splitst: Ik reken erop → Ik reken er niet op.
• Een tijdwoord splitst het ook: Ik heb er lang op gewacht.
• In een langere zin belandt het voorzetsel vlak vóór het werkwoord aan het eind: Ik heb er nog nooit over nagedacht.

• Na een werkwoord met een vast voorzetsel, als het object een ding is dat je al genoemd hebt: wachten op → erop, denken aan → eraan, zoeken naar → ernaar.
• Om over een ding te antwoorden of door te praten zonder het zelfstandig naamwoord te herhalen: Wat vind je van de film? — Ik vind er niets aan.
• De vraag- en betrekkelijke varianten werken op dezelfde manier met waar: waarop, waarmee, waarover (zie waarmee, waarover).

Veel mensen zeggen hier per ongeluk met het of op het. Maar het Nederlands staat hier geen voorzetsel vóór het toe — zeg ermee en erop. De tweede veelgemaakte fout is vergeten te splitsen: zodra je er een woord bij zet, komen er en het voorzetsel uit elkaar. Ik denk eraan niet is fout; het is Ik denk er niet aan.