waarmee, waarover: betrekkelijke voornaamwoorden met een voorzetsel

Een betrekkelijke bijzin voegt informatie toe aan een zelfstandig naamwoord: de man die daar staat. Zie die en dat voor de basisvormen. Deze pagina behandelt het geval waarin die bijzin ook een voorzetsel nodig heeft — het Engels zegt the book about which everyone talks, of the man with whom I work. Het Nederlands pakt die twee situaties anders aan, afhankelijk van of je het over een ding of een persoon hebt.

Voor een ding vervang je die of dat door waar en plak je het voorzetsel eraan vast: de stoel waarop ik zit. Voor een persoon houd je het voorzetsel en gebruik je wie: de vrouw met wie ik werk.

1. Bepaal: is het zelfstandig naamwoord een ding of een persoon?
2. Voor een ding begin je met waar en zet je het voorzetsel er direct achter; de twee versmelten tot één woord: op → waarop, over → waarover, in → waarin, aan → waaraan, van → waarvan. Het boek waarover we praten.
3. Voor een persoon zet je het voorzetsel voorop en laat je wie volgen: met wie, voor wie, aan wie. De docent met wie ik Nederlands oefen.

Twee voorzetsels veranderen van spelling als ze aan waar vastgaan: met wordt mee en tot wordt toe. Zo is het waarmee (niet waarmet) en waartoe. Dit is dezelfde verandering die je tegenkomt in erop, ermee, eraan en in vraagwoorden als waarmee? — zie vraagwoorden.

Bij dingen komen waar en het voorzetsel vaak los van elkaar, met andere woorden ertussen gewrongen. Zowel de aaneengeschreven als de gesplitste versie is correct, en de gesplitste is gebruikelijk in de spreektaal.

• Aaneen: de stoel waarop ik zit. Gesplitst: de stoel waar ik op zit. — dezelfde betekenis.
• Het probleem waar we het over hadden. Hier staat waar vooraan en schuift over naar het eind.
• De trein waar ik elke dag mee reis. De mee komt nog steeds van met.

Het voorzetsel schuift naar het eind van de bijzin, vlak voor de werkwoorden — dezelfde beweging die je bij er ziet: Ik reken erop wordt Ik reken er niet op.

• Voor een ding of een idee gebruik je altijd de waar-vorm — nooit op dat of met die. Zeg het onderwerp waarover of het onderwerp waar ... over, niet het onderwerp over dat.
• Voor een persoon gebruik je voorzetsel + wie: de buurman voor wie ik zorg, de vriendin aan wie ik het gaf.
• Let op: met blijft met vóór wie (met wie); het wordt alleen mee in het aaneengeschreven waarmee.

Twee fouten komen vaak voor. De eerste is een waar-vorm gebruiken voor een persoon. In de spreektaal hoor je misschien de arts waarmee ik een afspraak heb, maar verzorgd Nederlands, ook op het inburgeringsexamen, wil de arts met wie ik een afspraak heb — voorzetsel + wie voor personen. De tweede fout gaat de andere kant op: een voorzetsel vóór die of dat zetten voor een ding. Die en dat kunnen niet na een voorzetsel staan, dus de brief waar we het over hadden is correct, terwijl de brief over die we het hadden fout is.