Nederlandse infinitieven als zelfstandig naamwoord: Lezen helpt, het lezen

Lezen ontspant me. Hier noemt lezen een activiteit en staat de infinitief op de plaats van een zelfstandig naamwoord. Zo'n infinitief heet een nominale infinitief. De vorm blijft gelijk aan de gewone infinitief.

Gebruik de woordenboekvorm zonder die te veranderen. Hij kan alleen staan of volgen op een woord als het of dat. Voeg voor deze nominale functie geen speciale uitgang toe.

1. Begin met de infinitief: lezen, wachten, opstaan.
2. Gebruik hem zonder het: Lezen kost tijd. Of zet het ervoor: Het lezen kost tijd.
3. Verander de infinitief niet als je toevoegt wat iemand leest, een vast voorzetsel of een woord als snel. In de volgende delen zie je waar die woorden komen.

Een determineerder is een woord als het of dat dat voor een zelfstandig naamwoord staat. Een blote nominale infinitief heeft geen determineerder: Lezen is ontspannend. Een bepaalde nominale infinitief heeft er wel een: Het lezen van de brief duurde vijf minuten. Dat lange wachten irriteert me.

Een voorzetsel bepaalt niet voor elke uitdrukking hetzelfde lidwoordpatroon. Leer de hele constructie: houden van lezen, na het lezen, bij het opstaan. Het is het bepaalde lidwoord voor zelfstandige naamwoorden in de onzijdige groep. Een infinitief die zo wordt gebruikt, hoort bij die groep. Schrijf daarom het lezen en niet de lezen.

Zet in het blote patroon een direct object vóór de infinitief: Boeken lezen is nuttig. Met het is het gebruikelijke patroon infinitief + van + object: Het lezen van boeken is nuttig.

Het patroon met een direct object het boeken lezen komt voor, maar is minder gebruikelijk. Kies liever boeken lezen of het lezen van boeken. Een werkwoord met een vast voorzetsel houdt dat voorzetsel in beide patronen: op de bus wachten en het wachten op de bus.

Hard werken zegt dat iemand hard werkt: hard vertelt hoe de handeling gebeurt en krijgt geen -e. Het harde werken betekent dat het werk zwaar is: harde beschrijft de activiteit als zelfstandig naamwoord en krijgt -e.

Beide vormen kunnen op het volgen. Het hard werken legt de nadruk op hoe iemand werkt. Het harde werken stelt de activiteit als zwaar werk voor.

Schrijf een scheidbaar werkwoord aaneen wanneer de infinitief ervan als zelfstandig naamwoord wordt gebruikt. Opstaan is moeilijk. Na het afwassen rust ik uit. In Opstaan is moeilijk. komt de hoofdletter door de positie aan het begin van de zin. Midden in een zin schrijf je Ik houd niet van vroeg opstaan.

Productief betekent dat Nederlandstaligen deze activiteitsvorm vrij van bijna elke infinitief kunnen maken. De vorm is onzijdig en heeft normaal geen meervoud: het lezen, niet de lezens; het spelen, niet de spelens. Ook staat er normaal geen een voor. Vaste uitdrukkingen en geluidsbeschrijvingen vormen een kleine uitzondering, zoals een vreemd tikken.

Sommige woorden met de vorm van een infinitief hebben als gewoon zelfstandig naamwoord een aparte woordenboekbetekenis ontwikkeld. Deze gelexicaliseerde zelfstandige naamwoorden kunnen een meervoud hebben: het leven – de levens, het optreden – de optredens, het verlangen – de verlangens. Dat meervoud hoort bij de zelfstandignaamwoordbetekenis; het maakt meervoudige activiteitsvormen als de lezens niet productief.

Dezelfde infinitiefvorm kan in een zin een andere functie hebben. Een infinitief met te of een blote infinitief na een hulpwerkwoord blijft een werkwoord. Een tegenwoordig deelwoord of voltooid deelwoord heeft een andere vorm.