Bijzinnen na de werkwoordgroep: dat ..., om te ..., dan ... en die ...

In De instructie was zo onduidelijk opgesteld dat drie deelnemers dezelfde vraag stelden volgt de bijzin met dat op de afsluitende werkwoorden was opgesteld. Voor sommige soorten bijzinnen is die positie aan de rechterrand verplicht; voor andere bestaat er een sterke voorkeur.

Maak eerst de werkwoordgroep van de hoofdzin af. Zet de afhankelijke bijzin daarna aan de rechterrand als haar aanknopingspunt en soort die positie vereisen of bevorderen.

1. Zoek de hoofdzin en het afsluitende werkwoord of de afsluitende werkwoordgroep: De instructie was zo onduidelijk opgesteld.
2. Zoek het woord dat extra informatie in de vorm van een bijzin aankondigt. Veelvoorkomende signalen zijn zo, een vergrotende trap als langer, een bijvoeglijk naamwoord als te zwaar of een zelfstandig naamwoord als de vraag.
3. Bepaal de afhankelijke bijzin en haar inleider: dat, om ... te, een zinsvormige vergelijking met dan of als, of, of een betrekkelijk woord als die of dat.
4. Sluit de werkwoordgroep van de hoofdzin vóór die bijzin af waar het patroon hieronder ‘verplicht’ of ‘sterke tendens’ vermeldt.
5. Controleer bij welk eerder woord de bijzin hoort. Een losstaande betrekkelijke bijzin moet nog duidelijk naar het bedoelde zelfstandig naamwoord verwijzen.

Een gevolgzin hoort bij een graadaanduiding als zo druk en moet op de afsluitende werkwoorden volgen: De wachtruimte was zo druk geworden dat er buiten een rij ontstond. Hetzelfde harde patroon aan de rechterrand geldt voor een zinsvormige vergelijking en voor een bijzin met (om) te die door een bijvoeglijk naamwoord, genoeg of voldoende wordt mogelijk gemaakt.

Een inhoudsbijzin bij een zelfstandig naamwoord of een gewone betrekkelijke bijzin werkt anders. Het Nederlands zet haar meestal na de afsluitende werkwoordgroep, vooral als de bijzin lang, belangrijk of nieuwe informatie is. Dat is geen mechanische regel voor elke naamwoordgroep. Vergelijk We hebben een rapport ontvangen dat alle kosten verklaart, waar dat alle kosten verklaart van een rapport is gescheiden.

Scheid een betrekkelijke bijzin normaal niet van een onderwerp dat al op de eerste zinsplaats staat. Houd De planner die de route kent, heeft ons gebeld bijeen. De planner heeft ons gebeld die de route kent is op zijn best lastig te verwerken. De betrekkelijke bijzin volgt op een volledige mededeling en de verbinding met het vooropstaande onderwerp is zwak.

Deze pagina behandelt materiaal met een eigen zinsstructuur. Dan we hadden verwacht bevat een eigen onderwerp en werkwoorden. Daarom volgt het in Het heeft langer geduurd dan we hadden verwacht op de werkwoordgroep van de hoofdzin. Een korte vergelijking als dan vorige week is een woordgroep, geen bijzin, en kan vrijer worden geplaatst. Herhaal de keuze van het verbindingswoord bij dan en als.

Een gewone betrekkelijke bijzin identificeert of beschrijft een zelfstandig naamwoord. Een voortzettende betrekkelijke bijzin voegt juist toe wat daarna gebeurde en werkt bijna als een nieuwe nevenschikkende mededeling: De raad heeft de maatregel ingetrokken, die daarna opnieuw werd besproken. De komma, een woord als daarna en de volgorde van gebeurtenissen helpen deze lezing te markeren.

Een voorzetselgroep als op de uitslag kan vaak vóór of na de afsluitende werkwoorden staan: ... dat we op de uitslag hebben gewacht of ... dat we hebben gewacht op de uitslag. Dat optionele patroon hoort bij voorzetselgroepen na de werkwoordgroep.

Het volgende materiaal heeft hier een eigen zinsstructuur. Houd het Nederlandse zinsframe zichtbaar: eerst het middenstuk, dan de afsluitende werkwoordgroep en ten slotte de toegestane afhankelijke bijzin aan de rechterrand.

• Zet een gevolgzin met dat na de afsluitende werkwoordgroep als hij een graadaanduiding met zo voltooit.
• Zet een volledige vergelijkingszin met dan of als na de afsluitende werkwoordgroep. Breid deze harde regel niet uit naar elke korte vergelijkingswoordgroep.
• Zet een bijzin met (om) te na een bijvoeglijk naamwoord of graadwoord dat hem mogelijk maakt: te zwaar om te tillen.
• Zet een inhoudsbijzin bij een zelfstandig naamwoord of een lange gewone betrekkelijke bijzin meestal na de werkwoordgroep als het bijbehorende zelfstandig naamwoord niet het vooropstaande onderwerp is.
• Zet een voortzettende betrekkelijke bijzin na de werkwoordgroep, want hij voegt een volgende gebeurtenis toe in plaats van alleen één naamwoordgroep te vormen.

• Zet het einde van een gevolgzin niet vóór de afsluitende werkwoorden van de hoofdzin. Gebruik ... zo ingewikkeld geworden dat niemand het formulier direct begreep.
• Noem niet elke groep met dan of als een bijzin. Dan mijn buurman heeft geen eigen werkwoord; de harde vergelijkingsregel op deze pagina geldt voor een volledige afhankelijke bijzin.
• Verplaats een gewone betrekkelijke bijzin niet weg van een vooropstaand onderwerp om alleen maar afstand te scheppen. Door onderwerp en betrekkelijke bijzin bijeen te houden, voorkom je een onduidelijke aansluiting.
• Gebruik de regel voor bijzinnen niet om de plaats van een gewone voorzetselgroep te bepalen. De aparte pagina over voorzetselgroepen behandelt de keuze vóór of na de werkwoordgroep.

Herhaal het Nederlandse zinsframe, betrekkelijk die en dat en dan en als in vergelijkingen. Gebruik voor niet-zinsvormig materiaal aan de rechterrand de pagina over voorzetselgroepen na de werkwoordgroep.