dan of als in vergelijkingen; even ... als en hoe ... hoe

Als je twee dingen vergelijkt, is het kleine woord dat ze verbindt dan of als, en ze zijn niet uitwisselbaar. Dan volgt op een vergrotende trap wanneer de twee dingen ongelijk zijn: Amsterdam is groter dan Utrecht. Als verbindt twee dingen die gelijk zijn: Hij is even oud als ik.

Gebruik dan na een vergrotende trap (een woord op -er of een van de onregelmatige vormen zoals beter, meer, minder); gebruik als in een gelijkheidspatroon met even, net zo of zo.

1. Ongelijk, het ene heeft meer van de eigenschap → vergrotende trap + dan: Zij loopt sneller dan haar broer. Dit is beter dan niets.
2. Gelijk, de twee komen overeen → even / net zo / zo + bijvoeglijk naamwoord + als: Deze tas is even duur als die. Ze is net zo lang als ik.
3. Een veelvoud van iets gebruikt ook als, omdat het met zo wordt gebouwd: Brazilië is veel groter dan Nederland maar Suriname is ongeveer vier keer zo groot als Nederland.

Dan is ook het woord na anders en ander(e): Dit smaakt anders dan gisteren. Ik heb geen andere schoenen dan deze.

Om te zeggen dat het ene stijgt of daalt naarmate het andere dat doet ("hoe meer ..., hoe meer ..."), gebruik je hoe voor elke vergrotende trap. In de korte vaste vorm is er geen werkwoord: Hoe eerder, hoe beter.

• Bij volledige zinnen beginnen beide helften met hoe + vergrotende trap, en het werkwoord van de tweede helft gaat naar het eind: Hoe langer ik wacht, hoe zenuwachtiger ik word.
• des te is een formeler alternatief voor de tweede helft. Na des te zijn beide woordvolgordes correct — werkwoord aan het eind, zoals in de hoe-helft, of werkwoord op de tweede plaats: Hoe meer je oefent, des te sneller je vooruitgaat of des te sneller ga je vooruit. Werkwoord-achteraan is de gebruikelijkere keuze in beide helften.

In spreektaal zeggen veel mensen groter als, maar in standaardnederlands op schrift krijgt een vergrotende trap altijd dan: schrijf groter dan, beter dan, meer dan, nooit groter als. De omgekeerde valkuil is dan gebruiken in een gelijkheidszin: het is even groot als en net zo groot als, nooit even groot dan. Een snelle beslisgids staat op de snelle pagina over dan of als.