Een onderwerp buiten de zin: Dat huis, dat vind ik mooi

In Dat huis van jullie, dat vind ik prachtig noemt de spreker dat huis van jullie in de aanloop, buiten de kernzin. Het tweede dat hervat dat onderwerp binnen de zin. Dit hervattende dat staat op de eerste zinsplaats, zodat de persoonsvorm nog steeds op de tweede plaats komt: dat vind ik, niet dat ik vind.

Bij gewone vooropplaatsing staat één zinsdeel op de eerste plaats van de kernzin. Bij een aanloop staat het onderwerp buiten die kern en wordt het binnen de zin hervat met een verwijselement. De komma geeft de korte pauze weer die de twee delen meestal scheidt.

De laatste zin schendt de Nederlandse V2-regel dus niet. Tel vanaf de kernzin na de pauze: dat staat op plaats 1 en de persoonsvorm vind op plaats 2. Het onderwerp buiten de zin neemt die eerste plaats niet in. Zie vooropplaatsing en inversie voor het gewone patroon met één eerste zinsdeel.

Kies in het productieve patroon op deze pagina een verwijselement dat binnen de kernzin dezelfde grammaticale functie kan vervullen als het onderwerp in de aanloop. Een naamwoordgroep wordt meestal hervat met het aanwijzend voornaamwoord die of dat. Bij een relatie met een voorzetsel gebruik je een voornaamwoordelijk bijwoord als daarmee of daarover. Tijd, voorwaarde en manier kunnen worden hervat met toen, dan en zo.

Bij een voorzetselrelatie kan de eerste woordgroep de zaak noemen zonder het voorzetsel te herhalen: Die aanvraag, daarover beslist de commissie morgen. Het voornaamwoordelijk bijwoord draagt binnen de zin het vereiste voorzetsel. Dat is hetzelfde systeem van daar + voorzetsel dat je elders in het Nederlands tegenkomt; hier gaat het specifiek om de hervattende functie.

In Die man, die ken ik is die het lijdend voorwerp van ken en is ik het onderwerp. Het oppervlakkig vergelijkbare Die man, hij ken ik is niet mogelijk: de onderwerpsvorm hij kan niet als het ontbrekende lijdend voorwerp dienen, terwijl de zin al het onderwerp ik heeft. Wordt de persoon als onderwerp hervat, dan moet de persoonsvorm daarbij passen: Die man, die kent mij wel.

In gesprekken hoor je ook een zogenoemde losstaande-topiekconstructie waarin later in de zin een persoonlijk voornaamwoord staat, bijvoorbeeld Die adviseur, ik bel hem morgen. Dat is een gedocumenteerde constructie, maar niet het patroon met een aanwijzend voornaamwoord op de eerste plaats dat je hier oefent. Vermeng de twee patronen niet door de onderwerpsvorm hij te gebruiken waar een lijdend voorwerp nodig is.

De uitgebreidere omschrijving kan ook in de uitloop staan, na een kernzin die grammaticaal al volledig is: Dat vind ik prachtig, dat huis van jullie. Het eerdere dat legt de verwijzing vast; de woordgroep na de komma benoemt of verduidelijkt die verwijzing. Dit heet ook wel rechtsdislocatie.

Een uitloop is niet zomaar een gewoon lijdend voorwerp dat achter de werkwoorden staat. De voorafgaande zin bevat normaal een correlaat als haar, dat of daarop en kan zelfstandig staan. De laatste woordgroep wordt door een intonatiebreuk afgescheiden en klinkt vaak als een toevoeging achteraf of een nuttige herinnering. Deze patronen komen vooral in gesprekken voor; gebruik ze gericht in voorbereide teksten.

In formeel en bestuurlijk Nederlands beperkt wat ... betreft het onderwerp van de mededeling. De woordgroep kan de eerste plaats van de kernzin innemen en veroorzaakt dan gewone inversie. Hij kan ook als echte aanloop buiten de kernzin staan, waarna die kernzin met het onderwerp begint. In schrijftaal is de geïntegreerde versie meestal de veiligste keuze.

De oudere gesplitste volgorde wat de planning betreft blijft bruikbaar in formele teksten. De inmiddels ingeburgerde vaste volgorde wat betreft de planning is ook correct; voor wat betreft komt eveneens voor, al heeft de kortere vorm vaak de voorkeur. Kies één constructie en laat de woordvolgorde van de kernzin aansluiten bij je analyse.

Na een gesproken aanloop volgt normaal een korte pauze, die in geschreven tekst meestal als komma verschijnt. Ook een uitloop wordt met komma-intonatie van de kernzin gescheiden. Niet de komma zelf maakt de constructie grammaticaal, maar hij helpt de lezer zien dat de woordgroep buiten de zin niet om een plaats binnen de zin concurreert.

• Gebruik gewone vooropplaatsing voor bondig, neutraal proza: Dit voorstel bespreken we morgen.
• Gebruik een aanloop als je bewust een onderwerp wilt introduceren of contrasteren: Dit voorstel, dat bespreken we morgen.
• Gebruik een uitloop vooral voor verduidelijking in gesprekken: Dat bespreken we morgen, dit voorstel.
• Gebruik wat ... betreft als een formele tekst een duidelijke afbakening van het onderwerp nodig heeft, maar herhaal het niet in elke alinea.
• Controleer na de pauze de kernzin op zichzelf. De persoonsvorm moet nog steeds de woordvolgorde van een Nederlandse hoofdzin volgen.

• Tel het onderwerp buiten de zin niet als de eerste zinsplaats om vervolgens het hervattende element weg te laten. Vergelijk Dat huis vind ik mooi met Dat huis, dat vind ik mooi.
• Gebruik de onderwerpsvorm hij niet als lijdend voorwerp in Die man, die ken ik.
• Laat het voorzetsel binnen de kernzin niet weg: Die kwestie, daarover praten we, niet Die kwestie, daar praten we wanneer het werkwoord over vereist.
• Beschouw niet iedere zware woordgroep achter een werkwoord als een uitloop. Zoek naar een volledige voorafgaande zin en een passend correlaat.
• Neem niet aan dat wat ... betreft altijd dezelfde volgorde erna oplevert. Bepaal of de woordgroep de eerste plaats inneemt of buiten de kernzin staat.

Vergelijk dit met gewone vooropplaatsing en inversie, aanwijzende voornaamwoorden en aanwijzende voornaamwoorden als vervanging. De kernzin volgt nog altijd de V2-regel.