De overgebleven Nederlandse aanvoegende wijs: leve, moge, men neme en ware

Leve de vrijheid. Men neme één tablet. Het zij zo. Ware het niet dat ... bevatten overgebleven vormen van de Nederlandse aanvoegende wijs of conjunctief. Het zijn geen gewone vormen van de tegenwoordige of verleden tijd. Het moderne Nederlands heeft geen productief systeem van de aanvoegende wijs. Op C1 gaat het er daarom om deze vaste, formele, archaïsche, plechtige of speelse gebruiken te herkennen en niet om nieuwe formules te verzinnen.

De traditionele enkelvoudsregel is eenvoudig te formuleren: neem de infinitief, verwijder de laatste -n en pas waar nodig de gewone stamspelling toe (gaan → ga). Zo ontstaat vaak een vorm op -e. Het resultaat is een persoonsvorm, geen infinitief en geen gebiedende wijs. In de praktijk komt nog maar een beperkte groep van deze vormen voor.

De meervoudsvorm is traditioneel gelijk aan de infinitief: enkelvoud moge, meervoud mogen. In formules bevriezen sprekers echter vaak een vorm die enkelvoudig oogt, vooral leve en moge, ook bij een meervoudig onderwerp. Behoud in zorgvuldig nieuw geformuleerde tekst de congruentie met het getal of vermijd het onzekere relict met een doorzichtige constructie.

Het werkwoord zijn is onregelmatig. De overgebleven tegenwoordige aanvoegende vorm is zij, zoals in Het zij zo en zij het dat .... De oude verleden vorm van de aanvoegende wijs is ware. Anders dan het gewone verleden was markeert ware in een kleine formele en versteende groep een hypothetische of tegenfeitelijke lezing.

Verwar aanvoegend zij niet met zei, de verleden tijd van zeggen. Het zij zo drukt aanvaarding uit; hij zei het zo vertelt hoe hij iets verwoordde. De spelling volgt het werkwoord en de functie, niet alleen de klank.

Een aanvoegende vorm kan een gewenste uitkomst uitdrukken in plaats van een feit te beweren. Korte formules met leve klinken ceremonieel, leusachtig of speels. Moge(n) + onderwerp + infinitief biedt een doorzichtiger wenskader: alleen moge(n) draagt de bijzondere vorm; het inhoudswerkwoord blijft een infinitief.

Je kunt enkelvoudig ogend moge vóór een meervoudig onderwerp tegenkomen doordat de zeldzame vorm aan het verstenen is. Huidige adviezen voor verzorgde taal behandelen moge(n) nog steeds als een persoonsvorm die met het onderwerp congrueert. Deze pagina beveelt daarom Mogen alle deelnemers veilig thuiskomen aan. Het wijdverbreide onveranderlijke gebruik is variatie om te herkennen en geen bewijs dat de congruentie voor iedereen verdwenen is.

Oudere recepten, juridische teksten, academische redeneringen en bewust formele instructies kunnen het onpersoonlijke men combineren met een aanvoegende vorm: Men neme, men bedenke, men vergete niet, men wende zich tot. De constructie stuurt een ongenoemde persoon aan zonder die als u of jij aan te spreken.

De eerste kolom bevat geen ongewone derde persoon tegenwoordige tijd: het gewone men neemt heeft -t, terwijl aanvoegend men neme op -e eindigt. Het is ook niet de gebiedende wijs van de tweede persoon. Voor een breed publiek zijn de rechtstreekse moderne versies meestal duidelijker.

Verschillende van de hardnekkigste aanvoegende vormen aanvaarden een feit, beperking of uitkomst zonder een gewone feitelijke bewering te doen. Hun betekenis is tegenwoordig grotendeels aan de volledige uitdrukking gekoppeld.

In zij het ... maakt de vorm deel uit van een beknopt toegevend verbindingswoord. Analyseer zij daar niet als een meervoudig voornaamwoord. Ook dankzij en godzijdank bewaren historisch materiaal, maar functioneren tegenwoordig als gevestigde lexicale eenheden. Hun geschiedenis herkennen maakt ze nog geen productieve zinnen in de aanvoegende wijs.

Ware leeft het duidelijkst voort in ware het niet dat ... en als het ware. Het kan ook voorkomen in zeer formele tegenfeitelijke zinnen: Ware de subsidie toegekend, dan was het project gestart. In neutraal hedendaags Nederlands vervullen gewone verleden of voltooid-verleden vormen die functie.

Het moderne Nederlands kent hier normaal geen productieve keuze voor de aanvoegende wijs. Schrijf in gewoon hedendaags Nederlands als ik jou was en niet als ik jou ware. Ook een onwerkelijk verleden gebruikt had geweten en niet het archaïsche hadde geweten. De zeldzame overgebleven kaders met ware zijn herkenningselementen en geen algemene regel voor elke als-zin.

De plaats alleen bepaalt de wijs niet: Leve de vrijheid begint met het werkwoord, terwijl Lang leve de vrijheid er lang voor zet. Gebruik de vorm, de relatie tot het onderwerp, de betekenis en het vaste kader samen. Een laatste -e is een nuttige aanwijzing, maar gewone woorden kunnen ook op -e eindigen.

• Zoek naar een persoonsvormachtig werkwoord zoals leve, neme, wende, moge, zij of ware dat niet in het gewone patroon van de tegenwoordige of verleden tijd past.
• Toets de vormingsregel: infinitief min de laatste -n, behalve onregelmatig zij en ware van zijn.
• Bepaal de functie: wens, onpersoonlijke instructie, toegeving of berusting, of hypothetische formule.
• Zet de uitdrukking vóór de interpretatie van de rest van de zin om in neutraal modern Nederlands.
• Behandel het patroon als vast of registergebonden, tenzij een bekende formule het duidelijk toelaat.

• Herken de overgebleven vormen in wensen, ceremoniële taal, vaste uitdrukkingen en formele instructies.
• Gebruik een bekende vaste uitdrukking als het register past; bouw niet alleen op basis van de vormingsregel nieuwe alledaagse aanvoegende vormen.
• Gebruik een gewone modale of voorwaardelijke constructie als je een neutrale moderne zin nodig hebt.

• Verwar zij van zijn niet met de verleden vorm zei van zeggen.
• Behandel men neme niet als een gewone tegenwoordige tijd; die luidt men neemt.
• Behandel moge in zorgvuldig nieuw proza niet automatisch als onveranderlijk; meervoudig mogen blijft de geadviseerde congruentievorm.
• Zet niet in elke hypothetische als-zin een aanvoegende vorm; modern Nederlands gebruikt normaal gewone verleden of voltooid-verleden vormen.
• Blaas zeldzaam herkenningsmateriaal niet op tot C2-productiegrammatica. Deze vormen zijn een begrensde leesvaardigheid op C1.

Vergelijk de gebiedende wijs, de onregelmatige vormen van zijn en hebben en de gewone voorwaardelijke wijs. Modale werkwoorden drukken in neutraal modern Nederlands veel wensen en aanbevelingen uit.