trots op, behoefte aan: voorzetsels na bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden

Bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden kunnen net als werkwoorden een vast voorzetsel kiezen: trots op haar werk en behoefte aan rust. Het voorzetsel hoort bij de volledige Nederlandse uitdrukking. Leer daarom trots op en behoefte aan als eenheid en probeer het voorzetsel niet uit zijn losse basisbetekenis af te leiden.

In deze combinaties bepaalt het bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord welk voorzetsel de aanvulling inleidt. Het voorzetsel heeft dan weinig zelfstandige ruimtelijke betekenis en een ander aannemelijk voorzetsel kan het meestal niet vervangen. Vergelijk bang voor de uitslag, benieuwd naar de uitslag en tevreden met de uitslag. Dezelfde naamwoordgroep volgt op drie verschillende voorzetsels, omdat het bepalende woord telkens anders is.

Dit is lexicale selectie, net als bij een vast werkwoord + voorzetsel. De bruikbare algemene regel is dat een vaste aanvulling een voorzetsel nodig heeft. Welk voorzetsel dat is, moet je nog steeds samen met het bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord leren.

Leer het bijvoeglijk naamwoord samen met een korte vraag of voorbeeldzin. Zo leg je zowel de betekenis als het vaste voorzetsel vast: Waar ben je bang voor? en Waar ben je benieuwd naar?

Sommige bijvoeglijke naamwoorden laten meer dan één voorzetsel toe, met een verschil in perspectief of ingeburgerd gebruik. Het Nederlands heeft bijvoorbeeld zowel tevreden met als tevreden over. Maak van een productieve lijst niet de regel dat elk bijvoeglijk naamwoord precies één mogelijke partner heeft. Raadpleeg een woordenboek als een bekende combinatie een tweede vorm heeft.

Een aanvulling bij een zelfstandig naamwoord volgt normaal op dat naamwoord: het recht op privacy, kritiek op het beleid. Lidwoorden en bijvoeglijke naamwoorden kunnen vóór het zelfstandig naamwoord staan zonder dat het gekozen voorzetsel verandert: een groot gebrek aan personeel.

Het voorzetsel hoort bij de relatie tussen het zelfstandig naamwoord en zijn aanvulling, niet automatisch bij elk werkwoord in de buurt. In De commissie kreeg kritiek op haar besluit vult op haar besluit het woord kritiek aan. In De commissie reageerde op haar besluit hoort op haar besluit bij het werkwoord reageren. De zichtbare volgorde kan op elkaar lijken, maar een ander woord kiest het voorzetsel.

Veel abstracte zelfstandige naamwoorden komen zowel in een naamwoordgroep als in een vast gezegde voor. Hetzelfde voorzetsel bij de aanvulling blijft dan vaak zichtbaar. Leer de verwante vormen samen, maar leer ook het steunwerkwoord: dat kun je niet alleen uit het zelfstandig naamwoord voorspellen.

Laat het voorzetsel niet weg als je de zinsvorm verandert: Je hebt recht op hulp, niet Je hebt recht hulp. Voeg omgekeerd geen tweede voorzetsel vóór de aanvulling toe: behoefte aan hulp, niet behoefte voor aan hulp.

Als de aanvulling een persoon is, blijft het voorzetsel vóór een persoonlijk voornaamwoord staan: Ik ben trots op haar en Hij is afhankelijk van hen. Gaat het om een al genoemde zaak, plan of situatie, dan vervang je die normaal door er + voorzetsel. De twee delen kunnen naast elkaar of gescheiden staan.

De pagina over er + voorzetsel behandelt aaneengeschreven en gesplitste vormen. Gebruik in een betrekkelijke bijzin over een zaak waar + voorzetsel: de regeling waarop zij recht hebben. Bij een persoon staat voorzetsel + wie: de collega op wie zij trots is. Lees meer bij betrekkelijke bijzinnen met een voorzetsel.

Deze pagina behandelt aanvullingen als naamwoordgroep: trots op haar werk en behoefte aan rust. Is de aanvulling een hele bijzin, dan kan een vooruitwijzende vorm nodig zijn, zoals in Ik ben er trots op dat zij is geslaagd. De verplichte en optionele patronen er + voorzetsel + bijzin horen bij er + voorzetsel vóór een bijzin. Leid ze niet af uit de korte lijsten op deze pagina.

• Noteer het bepalende woord en het voorzetsel samen: benieuwd naar, niet alleen benieuwd.
• Voeg één voorbeeld met een naamwoordgroep toe: benieuwd naar de uitslag.
• Voeg de vraagvorm toe: Waar ben je benieuwd naar? Daarin zie je hetzelfde voorzetsel.
• Noteer bij een zelfstandig naamwoord zo nodig ook een verwant gezegde: recht op en recht hebben op.
• Behandel een tweede ingeburgerd voorzetsel als variatie om te controleren, niet als bewijs dat elk voorzetsel mogelijk is.

• Gebruik het voorzetsel dat bij het bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord hoort, ook als een andere taal een ander voorzetsel kiest.
• Behoud hetzelfde voorzetsel als het zelfstandig naamwoord deel wordt van een groter gezegde, zoals recht hebben op.
• Raadpleeg een woordenboek als je de volledige combinatie niet kent. Uit de betekenis alleen kun je het voorzetsel niet betrouwbaar voorspellen.

• Vertaal het voorzetsel niet woord voor woord uit een andere taal. Het Nederlands heeft trots op; kies de combinatie niet op basis van een buitenlands voorzetsel.
• Laat het voorzetsel bij de aanvulling niet weg: schrijf recht op ondersteuning en gebrek aan personeel.
• Gebruik bij een zaak geen los voornaamwoord na het voorzetsel als een voornaamwoordelijk bijwoord nodig is: normaal Ik ben er trots op, niet Ik ben trots op het.
• Gebruik er + voorzetsel niet voor een persoon: schrijf Ik ben trots op haar.
• Gebruik deze lijst met naamwoordgroepen niet om te raden of erop dat vóór een bijzin verplicht is. Controleer het bijzinpatroon afzonderlijk.

Vergelijk vaste werkwoorden met een voorzetsel, voorzetsel-er en de kernbetekenissen van voorzetsels. Dezelfde voorzetsels komen ook in betrekkelijke bijzinnen voor.