heel, erg, zeer en te: aangeven hoe sterk iets is

De vorm van een eigenschapswoord blijft meestal hetzelfde als je het bij een werkwoord gebruikt: De trein is snel en De trein rijdt snel. Alleen een bijvoeglijk naamwoord vóór een zelfstandig naamwoord kan een uitgang krijgen, zoals in een snelle trein. Woorden als heel, erg, zeer en te geven aan hoe sterk de eigenschap is: een heel snelle trein.

Kies de graad die je wilt uitdrukken en zet het graadwoord direct vóór het bijvoeglijk naamwoord of bijwoord dat het versterkt: erg rustig, zeer zorgvuldig en te laat.

1. Kies een lage, gemiddelde, hoge, volledige of te hoge graad. Een beetje koud geeft een lage graad aan; heel koud een hoge.
2. Zet de graaduitdrukking direct vóór het woord waarvan de graad verandert: De instructie is zeer duidelijk.
3. Laat het graadbijwoord in het neutrale patroon onverbogen: een erg vriendelijke medewerker. De bijzondere variatie met heel/hele staat hieronder.

De tabel is een hulpmiddel, geen vaste wiskundige schaal. De context en toon bepalen hoe sterk vrij, nogal, tamelijk en best (wel) klinken. Het belangrijkste verschil staat wel vast: heel/erg/zeer duur zegt dat iets in hoge mate duur is; te duur zegt dat de prijs een relevante grens overschrijdt.

Vóór een verbogen bijvoeglijk naamwoord zijn zowel heel als hele correct: een heel rustige straat en een hele rustige straat betekenen allebei dat de straat erg rustig is. In het gewone bijwoordelijke patroon krijgt heel geen -e en is dat de neutrale keuze. De aangepaste vorm hele is ook ingeburgerd en gebruikelijk, vooral in informele of warme, nadrukkelijke formuleringen.

Voor een examen of een verzorgde formele tekst is de onverbogen vorm het veiligste algemene model: een heel belangrijke afspraak en een erg vriendelijke medewerker. Verbogen vormen van andere graadwoorden, zoals erge mooie huizen, komen voor in informele spreektaal. In verzorgde schrijftaal blijft erg normaal onverbogen. Noem hele niet fout: deze geaccepteerde variatie is specifiek en komt vaak voor.

• Gebruik heel, erg of zeer als je alleen de graad wilt verhogen: De brief is zeer duidelijk.
• Gebruik te als een grens wordt overschreden of een doel daardoor niet haalbaar is: De kast is te zwaar om alleen te tillen.
• Zet veel vóór te voor een grotere overschrijding: De broek is veel te lang.
• Gebruik helemaal voor volledigheid bij een natuurlijk eindpunt: De fles is helemaal vol.
• Gebruik een lage of middelmatige graaduitdrukking als je een oordeel wilt afzwakken: De wachttijd is een beetje lang.

Gebruik te niet als gewoon synoniem van ‘heel’. De soep is te heet betekent dat de soep heter is dan een aanvaardbare grens, niet alleen dat hij erg heet is. Zet de graaduitdrukking direct bij het woord dat ze versterkt: een zeer duidelijke brief, niet een duidelijke zeer brief. Voeg ten slotte niet aan elk graadbijwoord een -e toe omdat het volgende bijvoeglijk naamwoord er een heeft.

Herhaal wanneer een bijvoeglijk naamwoord een -e krijgt of de basisvorm houdt. Vergelijk de vergrotende en overtreffende trap en het gevolgpatroon te ... om te.