Voltooid toekomende tijd en voltooid voorwaardelijke wijs (zal / zou hebben gedaan)

Twee Nederlandse tijden stapelen drie werkwoorden op om te zeggen dat iets af zal zijn op een moment dat nog voor ons ligt. De voltooid toekomende tijd zegt dat een handeling dan gedaan zal zijn: Morgen zal ik het rapport hebben afgemaakt. De voltooid voorwaardelijke wijs doet hetzelfde voor een denkbeeldig verleden dat niet echt gebeurd is: Ik zou het rapport hebben afgemaakt. Beide zijn de voltooide tegenhangers van de gewone toekomende tijd en de gewone voorwaardelijke wijs.

Beide tijden gebruiken hetzelfde driedelige patroon: een vorm van zullen, dan hebben of zijn, dan een voltooid deelwoord. De voltooid toekomende tijd gebruikt de tegenwoordige tijd van zullen (zal / zult / zullen); de voltooid voorwaardelijke wijs gebruikt de verleden tijd, zou / zouden.

1. Kies de vorm van zullen. Voltooid toekomende tijd: ik zal, jij zult/zal, hij zal, wij/jullie/zij zullen. Voltooid voorwaardelijke wijs: ik/jij/hij zou, wij/jullie/zij zouden.
2. Voeg het hulpwerkwoord van de voltooide tijd toe — hebben voor de meeste werkwoorden, zijn voor werkwoorden van beweging naar een doel en verandering van toestand. Het is dezelfde keuze tussen hebben en zijn als in de gewone voltooid tegenwoordige tijd: hebben gemaakt maar zijn gegaan.
3. Zet het voltooid deelwoord achteraan: gemaakt, gewerkt, gegaan, begonnen.

In een hoofdzin staat de vorm van zullen op de tweede plaats en zakken de twee andere werkwoorden helemaal naar het eind, waar ze een cluster vormen: Om acht uur zal ik mijn werk hebben afgemaakt. De volgorde binnen dat cluster is vrij — zowel hebben afgemaakt als afgemaakt hebben is correct Standaardnederlands, dus Om acht uur zal ik mijn werk afgemaakt hebben kan net zo goed.

Gebruik zal hebben/zijn + deelwoord voor iets dat op een toekomstig moment al voltooid zal zijn — een resultaat waarop je terugkijkt vanaf een punt dat nog voor je ligt.

• Een deadline of toekomstig punt waarop de handeling gedaan is: Voordat je thuis bent, zal de film zijn begonnen.
• Een stellige gok over het heden of het recente verleden (een waarschijnlijke conclusie): Hij zal het wel zijn vergeten. (hij is het waarschijnlijk vergeten.)
• In het alledaagse Nederlands is de voltooid toekomende tijd zeldzaam. Een voltooid tegenwoordige tijd met een tijdswoord draagt normaal gesproken dezelfde betekenis: Tegen vrijdag heb ik alles geregeld doet het werk dat Tegen vrijdag zal ik alles hebben geregeld zou doen — beide wijzen op hetzelfde voltooide resultaat.

Gebruik zou hebben/zijn + deelwoord voor een hypothetisch, niet-echt verleden — wat er zou hebben plaatsgevonden onder voorwaarden die niet zijn uitgekomen.

• In de gevolghelft van een onwerkelijke als-zin: Als ik het had geweten, zou ik je hebben gebeld. De als-zin krijgt de voltooid verleden tijd (had geweten), de gevolgzin de voltooid voorwaardelijke wijs.
• Voor een spijt of een verleden dat niet gebeurd is: Zonder de file zou ze op tijd zijn aangekomen.
• Het Nederlands vervangt hem vaak door de gewone voltooid verleden tijd: Als ik het had geweten, had ik je gebeld betekent precies hetzelfde en komt vaker voor in spreektaal.

De keuze tussen hebben en zijn is dezelfde valkuil als in de gewone voltooide tijd, en het is makkelijk om standaard voor hebben te kiezen. Werkwoorden van beweging naar een doel en verandering van toestand houden ook hier zijn: De trein zal zijn vertrokken, niet zal hebben vertrokken; Ze zou zijn aangekomen, niet zou hebben aangekomen. Twijfel je, controleer dan of de gewone voltooid tegenwoordige tijd van het werkwoord ben/is zou gebruiken — zo ja, dan gebruiken de voltooid toekomende tijd en de voltooid voorwaardelijke wijs ook zijn.