Nederlandse idiomen: 10 vaste uitdrukkingen en hun betekenis

Na drie gesprekken hakken we vandaag de knoop door. Hier betekent de knoop doorhakken dat je een belangrijke beslissing neemt, niet dat je echt een knoop doorsnijdt.

Leer de vaste woorden en hun figuurlijke betekenis als één geheel. Pas daarna de werkwoordsvorm aan het onderwerp en de tijd aan. Vervang alleen de aangegeven open plekken.

1. Leer de infinitief met alle kleine woorden: de knoop doorhakken, niet alleen doorhakken.
2. Markeer de open plekken. In iets onder de knie krijgen kan iets bijvoorbeeld de uitspraak of achteruit inparkeren worden.
3. Pas de werkwoordsvorm aan het onderwerp en de tijd aan. Laat de andere vaste woorden staan, behalve waar de uitdrukking een open plek heeft.

Lees in elke rij eerst de vaste Nederlandse woorden en de betekenis. Kijk daarna in de laatste kolom wanneer je de uitdrukking wel of niet gebruikt.

Een idioom behoudt zijn vaste woorden en figuurlijke betekenis, terwijl het werkwoord van tijd kan veranderen. Drie uitdrukkingen hierboven bevatten scheidbare werkwoorden: doorhakken, misslaan en vastknopen. In een hoofdzin met één werkwoord staan de delen van een scheidbaar werkwoord los van elkaar. Andere zinsdelen kunnen ertussen staan. Met een modaal werkwoord zoals kunnen blijft de infinitief aan het einde bij elkaar: Ik kan er geen touw aan vastknopen. Voltooide deelwoorden zoals doorgehakt en misgeslagen schrijf je ook aan elkaar.

Een aangegeven open plek mag veranderen. Vervang iets of iemand door een zelfstandig naamwoord. Laat een bezittelijk voornaamwoord zoals mijn of haar bij de persoon passen. Laat de andere vaste woorden staan. Ook een vaste combinatie van werkwoord en voorzetsel bevat vaste woorden. Bij een idioom komt daar een figuurlijke betekenis van de hele woordgroep bij.

Vertaal het hele idee, niet elk Nederlands woord apart. Een oogje in het zeil houden betekent dat je op iemand of iets let. De losse woorden maken die betekenis niet duidelijk. Laat de aangeleerde vaste woorden staan. Een bron kan een erkende variant noemen, maar dat betekent niet dat je elk woord kunt vervangen.

Deze uitdrukkingen passen in alledaagse gesprekken en algemene teksten. Gebruik een werkwoord met een letterlijke betekenis als een officiële instructie of belangrijke boodschap maar op één manier mag worden begrepen. Een klein toonwoord, een modaal partikel, kan de toon van een zin met een idioom aanpassen zonder deel van het idioom te worden: Laat ik maar met de deur in huis vallen.

• Vaste combinaties van een Nederlands werkwoord en voorzetsel
• Scheidbare werkwoorden in de tegenwoordige en verleden tijd
• Nederlandse modale partikels