Nederlandse rangtelwoorden: eerste, tweede, derde

Rangtelwoorden zetten dingen op volgorde: de eerste, de tweede, de derde. In het Nederlands worden ze gemaakt van de hoofdtelwoorden door een van twee uitgangen toe te voegen.

Voeg -de toe aan getallen tot 19 en -ste vanaf 20 — met drie onregelmatige vormen om uit je hoofd te leren: eerste, derde en achtste.

1. Voor 2 tot en met 19 (met de uitzonderingen hieronder) neem je het hoofdtelwoord en voeg je -de toe: vier → vierde, zeven → zevende, tien → tiende, negentien → negentiende.
2. Vanaf 20 voeg je -ste toe: twintig → twintigste, dertig → dertigste, honderd → honderdste, duizend → duizendste.
3. Drie vormen doorbreken het patroon en moet je uit je hoofd leren. Eerste is een woord op zichzelf, niet een plus een uitgang. Achtste draagt al -ste, ook al ligt het ruim onder de 20 — een stam die op -t eindigt, kan er geen tweede d of t bij krijgen. En derde schikt de letters van drie opnieuw in plaats van er een uitgang op te stapelen.

Een samengesteld getal neemt de uitgang van zijn laatste woord. Als dat laatste woord een tiental, honderdtal of duizendtal is, is de uitgang -ste: eenentwintigste, tweeëntwintigste (met het trema uit het hoofdtelwoord), honderdste. Maar als het samengestelde getal op een eenheid eindigt (1 tot en met 19), houdt die eenheid haar eigen rangtelwoord: honderdeerste, honderdderde, honderdzevende.

• In datums, hardop uitgesproken: de derde mei, de eerste januari. Meer hierover bij dagen, maanden en datums.
• Voor rangschikkingen en posities: Zij eindigde als tweede. de eerste keer.
• Voor verdiepingen en volgorde in een reeks: Ik woon op de derde verdieping.
• Voor vorsten, geschreven als Romeins cijfer maar gelezen als rangtelwoord: Willem III wordt gelezen als Willem de derde.

Bouw eerste en derde niet uit het kale hoofdtelwoord. Eenste en drieede zijn fout; de vormen zijn eerste en derde. De vorm voor 8 levert ook problemen op. achtde schrijven lijkt logisch, maar het Nederlands zet geen t en d naast elkaar, dus het woord wordt achtste. In datums schrijf je de dag als gewoon cijfer maar spreek je hem als rangtelwoord uit: je schrijft 3 mei maar zegt de derde mei.