Herhaalde woorden weglaten: Nederlandse samentrekking en de grenzen ervan

Het Nederlands kan woorden die gemakkelijk zijn aan te vullen uit nevengeschikte zinnen weglaten. In Mila controleert de aanvragen en Noor de bezwaren vul je de tweede zin aan tot Noor controleert de bezwaren. Deze beknoptheid heet samentrekking, maar het ontbrekende materiaal moet aan verschillende voorwaarden voldoen.

Vul eerst de ontbrekende woorden aan en vergelijk daarna hun functie in elk nevengeschikt deel.

1. Schrijf elke zin volledig uit en markeer precies welk woord of welke woorden zouden worden herhaald.
2. Controleer de vorm. Het aangevulde materiaal heeft normaal dezelfde vorm, met een beperkte uitzondering voor een persoonsvorm die alleen in persoon of getal verschilt.
3. Controleer de betekenis. Het herhaalde woord moet in beide zinnen dezelfde betekenis hebben.
4. Controleer de grammaticale functie en plaats. Een gedeeld element kan in de ene reconstructie niet het lijdend voorwerp en in de andere het onderwerp zijn.
5. Controleer bij achterwaartse samentrekking één extra voorwaarde: de volledige weggelaten reeks moet direct vóór het verbindingswoord één ononderbroken rechterrand vormen.

De uitzondering voor de persoonsvorm is beperkt. Bij Ik ben in mei jarig en jij in juni kun je jij bent aanvullen omdat alleen de persoon verandert. De uitzondering staat geen andere tijd, andere lexicale vorm of ander gebruik van hetzelfde werkwoord toe.

Een onderwerp delen tussen een actieve en een passieve zin is ook mogelijk, omdat het in beide zinnen onderwerp blijft. De semantische rol kan veranderen: Nora voert indiende uit, maar ondergaat de handeling in werd gebeld.

Als bij de reconstructie de vorm, betekenis of grammaticale functie verandert, herhaal je het relevante materiaal. De tabel geeft de norm voor verzorgde formele teksten en beoordeeld schrijfwerk.

Het voorbeeld met lijdend voorwerp en onderwerp laat ook zien waarom alleen de betekenis niet genoeg is. Zonder het maakt de gewone lezing met een gedeeld onderwerp de medewerker en niet het formulier tot onderwerp van werd opgeslagen. Herhaal het zelfstandig naamwoord of gebruik een voornaamwoord als de grammaticale functie verandert.

De laatste twee rijen gaan over de functie van is en niet over een verbod op de combinatie actief-passief. Een onderwerp mag tussen een actieve en passieve zin worden gedeeld, maar één weggelaten is hoort in verzorgde schrijftaal niet twee verschillende grammaticale functies te vervullen. Herhaal hebben of zijn in het perfectum als die functies moeilijk te herkennen zijn.

Bij voorwaartse samentrekking spreek je het gedeelde materiaal in het eerste deel uit en laat je het later weg. Bij achterwaartse samentrekking spreek je het alleen in het laatste deel uit en laat je het eerder weg. Voor achterwaartse weglating geldt een strenge randvoorwaarde.

In het geldige achterwaartse patroon krijgen de twee teams en de twee namen normaal contrasterende nadruk. Kun je niet één ononderbroken reeks aanwijzen die direct vóór en eindigt, laat het eerste deel dan volledig.

Constructies die niet door de formele functietoets komen, komen toch vrij vaak voor. Sprekers verschillen vooral van oordeel over één gedeelde persoonsvorm die de ene keer hulpwerkwoord en de andere keer koppelwerkwoord is; taaladviezen noemen de status van sommige van zulke zinnen onduidelijk. De bruikbare productieregel hangt dus van het register af: herhaal het werkwoord op een examen, in een verslag, sollicitatie of andere zorgvuldig geredigeerde tekst. Beweer niet dat geen enkele Nederlandstalige de kortere versie ooit zou aanvaarden.

Een opzettelijke botsing van betekenissen kan ook als grap of stilistisch zeugma worden gebruikt. Dat creatieve effect maakt de constructie nog geen neutraal model voor beknopt formeel proza.

• Gebruik samentrekking als twee nevengeschikte delen duidelijk aanvulbaar gedeeld materiaal met dezelfde vorm, betekenis, functie en plaats hebben.
• Gebruik de uitzondering voor de persoonsvorm als het enige verschil persoon of getal is, zoals in ik werk ... en zij ....
• Deel een onderwerp tussen een actieve en passieve zin als het in beide zinnen het grammaticale onderwerp blijft.
• Gebruik achterwaartse samentrekking alleen als alle weggelaten woorden vóór het verbindingswoord één aaneengesloten reeks aan de rechterrand vormen.
• Herhaal een woord of voeg een voornaamwoord toe zodra de beknopte versie een functiebotsing of misleidende lezing veroorzaakt.

• Beschouw de uitzondering voor de persoonsvorm niet als toestemming om vrij van tijd of werkwoordsvorm te veranderen.
• Deel een lijdend voorwerp niet alsof het het onderwerp van de volgende zin is; herhaal het of vervang het door een voornaamwoord.
• Verwar een deelbaar onderwerp in actieve en passieve zinnen niet met een weggelaten hulpwerkwoord dat twee verschillende functies vervult.
• Laat bij achterwaartse samentrekking geen losse delen weg. De ontbrekende reeks moet aaneengesloten zijn en direct aan het verbindingswoord grenzen.
• Noem niet elke functiebotsing uit gesprekstaal onmogelijk. Pas de strengere norm toe waar zorgvuldig schriftelijk werk wordt beoordeeld.

Herhaal de verbindingswoorden bij nevenschikkende voegwoorden en houd ze apart van onderschikkende voegwoorden. De lijdende vorm verklaart waarom het gedeelde zelfstandig naamwoord onderwerp kan blijven; hebben of zijn in het perfectum helpt de functie van een hulpwerkwoord te bepalen.