Onregelmatige Nederlandse verkleinwoorden (meisje, bloempje, gaatje)

Bij bijna elk zelfstandig naamwoord vorm je het verkleinwoord door naar de laatste klank te luisteren en een uitgang te kiezen — -je, -tje, -etje, -pje of -kje — zoals uiteengezet op de pagina over de keuze van de uitgang. Een kort rijtje alledaagse woorden wil niet meewerken. Sommige rekken de stamklinker (het gat → het gaatje), een paar bestaan alleen als verkleinwoord zonder gewoon grondwoord (het meisje), en andere veranderen stilletjes van betekenis. Die drie groepen behandelt deze pagina.

Bij een handjevol eenlettergrepige het-woorden verdubbelt de korte klinker in het verkleinwoord, dus de uitgangsregel alleen stuurt je de verkeerde kant op. Je hoort dit niet in het enkelvoud, maar er is een betrouwbaar signaal: dit zijn precies de woorden waarvan het meervoud ook de klinker verlengt. Als het meervoud de klinker rekt (het glas → de glazen), doet het verkleinwoord dat ook (het glaasje). Leer het meervoud en het verkleinwoord als een paar, dan hoef je het rijtje niet twee keer uit je hoofd te leren.

De gewone regel zou je gatje of glasje geven; allebei fout. Eén uitzondering bij samenstellingen: een langer woord dat op vat is gebouwd, hoeft de rek niet over te nemen. Het handvat krijgt gewoon het handvatje, ook al eindigt het op dezelfde -vat.

Een verkleinwoord is meestal gewoon een kleinere versie van het woord, maar een paar zijn afgedreven naar een eigen betekenis. Hier is de kleine vorm niet een klein ding — het is een ander ding.

• het brood → het broodje is een broodje om te beleggen (belegd een sandwich), geen klein brood.
• de koek → het koekje is een koekje bij de thee of koffie.
• het ijs → het ijsje is een ijsje om te eten.
• de bloem heeft zelfs twee verkleinwoorden voor twee betekenissen: het bloempje is één kleine bloem, terwijl het bloemetje een bos bloemen is, een boeket (een bloemetje meenemen).

De laatste groep plakt zijn uitgang op een vreemde manier vast, of heeft helemaal geen gewoon grondwoord om van uit te gaan.

• de jongen → het jongetje, niet jongentje: de -n valt weg vóór de uitgang -etje.
• het meisje is een verkleinwoord zonder gewoon grondwoord erachter — je leert het woord gewoon zoals het is. Hetzelfde geldt voor het toetje en het etentje: er is geen groter woord om te verkleinen, dus het verkleinwoord ís het woord.

Bij de woorden met klinkerrek gaan leerlingen de mist in, omdat de gewone uitgangsregel juist de verkeerde vorm voorspelt. Het glas eindigt op een korte klinker plus s, dus wijst de regel naar glasje — toch is het juiste verkleinwoord het glaasje. Het enkelvoud waarschuwt je niet. Bij twijfel: vorm eerst het meervoud; als dat de klinker verlengt (de glazen, de gaten, de paden), schrijf dan het verkleinwoord ook met de lange klinker.