Oude naamvalsvormen in formeel Nederlands: des, der, den, ten en ter

Een formele mededeling kan zeggen: De stukken staan ter beschikking van de commissie. In de vaste uitdrukking ter beschikking bewaart ter een oude naamvalsvorm. Het moderne Nederlands heeft geen productief naamvalssysteem meer, maar oude vormen leven voort in vaste uitdrukkingen.

Gebruik het historische patroon als hulpmiddel bij het lezen en leer de volledige uitdrukking als eenheid.

1. Herken een signaal zoals des, der, den, ten, ter of een onverwachte uitgang op -s, -e, -en of -er.
2. Gebruik des en der als eerste aanwijzing voor een oude genitief, vaak te parafraseren met modern van de of van het.
3. Lees ten historisch als te + den en ter als te + der, maar interpreteer de hele uitdrukking in plaats van de twee oude onderdelen los.
4. Controleer de uitdrukking als vaste eenheid. Gebruik de historische geslachtstabel niet om zelf een nieuwe uitdrukking met ten, ter, des of der te maken.

Het oude onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk verklaart de geschiedenis; het geeft hedendaagse schrijvers geen productieve keuze. Leer ten aanzien van en ter beschikking precies in deze vorm. De gewone moderne bezitsvormen staan bij bezit met van en -s.

Een vaste uitdrukking kan oude uitgangen bewaren op een bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord of voornaamwoord en niet alleen op een lidwoord. Die uitgangen horen bij de uitdrukking; ze volgen niet de gewone moderne regel voor bijvoeglijke naamwoorden.

‘Corrigeer’ een gedocumenteerde variant niet terug naar de oudere vorm. Zowel bij dezen als bij deze is correct, en zowel op den duur als op de duur komt voor. Een vaste uitdrukking kan door de tijd heen afslijten zonder fout te worden.

Het historische des ligt ook achter de spelling 's in uitdrukkingen zoals 's morgens. Die spelling en woordvolgorde horen bij de pagina over de apostrof. Hier hoef je alleen het verband te herkennen.

• Verwacht ze in officiële besluiten, juridische teksten, plechtige taal, titels en lang gevestigde uitdrukkingen.
• Neem een bekende vaste uitdrukking precies over als die in jouw context gebruikelijk is.
• Controleer een onbekende uitdrukking in een betrouwbaar woordenboek of bij een taaladviesbron in plaats van zelf een oud naamvalspatroon uit te breiden.
• Kies voor een breed publiek een modern alternatief als de oude uitdrukking geen nuttige precisie toevoegt: altijd voor te allen tijde, over voor ten aanzien van of hierbij voor bij dezen.
• Behoud een oude vorm als je een titel, wet, naam of vaste formule citeert waarvan de precieze bewoording ertoe doet.

• Verwissel ten en ter niet: schrijf ten aanzien van en ter beschikking, niet ter aanzien van of ten beschikking.
• Moderniseer niet slechts één uitgang in een versteende uitdrukking. De vaste vorm is te allen tijde, niet ten alle tijden.
• Lees in groten getale niet als een gewone meervoudige naamwoordgroep. Het vaste zelfstandige naamwoord getale is enkelvoud.
• Noem bij deze niet fout alleen omdat bij dezen historisch ouder is. Beide vormen zijn standaardtaal.
• Maak geen nieuwe naamvalsvormen op basis van het historische geslacht van een zelfstandig naamwoord. Herkenning en nauwkeurig hergebruik van vaste uitdrukkingen zijn de veilige regels.

Vergelijk deze resten met gewone moderne lidwoorden en bezit met van of -s. Herhaal zelfstandig gebruikte aanwijzende voornaamwoorden voor modern deze en die. Gebruik de pagina over de apostrof voor 's morgens en verwante spellingen.