Rode en groene volgorde: drie werkwoorden aan het einde van een zin

In ... dat Sara de afspraak afgezegd zou hebben vormen de laatste drie werkwoorden één groep. Het Nederlands laat hier ook zou afgezegd hebben en zou hebben afgezegd toe. Regio en register beïnvloeden wel hoe vaak elke volgorde voorkomt.

Zoek eerst de hoofdhandeling. Een voltooid deelwoord heeft in dit type groep drie gedocumenteerde posities. Een gewone infinitief volgt een beperkter patroon.

1. Markeer de volledige werkwoordelijke eindgroep. In ... dat Sara de afspraak afgezegd zou hebben is dat afgezegd zou hebben.
2. Zoek het werkwoord dat de hoofdhandeling uitdrukt. Hier is dat het voltooid deelwoord afgezegd; zou en hebben helpen tijd en perspectief uit te drukken.
3. Is de hoofdhandeling een deelwoord, kies dan een van de drie gedocumenteerde posities: vóór beide hulpwerkwoorden, ertussen of erna.
4. Is de hoofdhandeling een kale infinitief of een infinitief met te, gebruik dan het beperktere infinitiefpatroon hieronder. Verplaats de infinitief niet even vrij als een deelwoord.
5. Houd voorwerpen, tijdsbepalingen en ander gewoon niet-werkwoordelijk materiaal buiten de groep. De aparte pagina over onderbreking van de werkwoordgroep behandelt de beperkte uitzonderingen.

Alle drie de rijen komen in de standaardtaal voor. De middenvolgorde is geen fout of minder goede vorm. Voor veel sprekers in België is dit de alledaagse volgorde, ook al wezen oudere stijladviezen haar soms af.

De kleurlabels zijn het duidelijkst bij twee werkwoorden. ... dat de afspraak is veranderd heeft de rode volgorde, want het hulpwerkwoord staat vóór het deelwoord. ... dat de afspraak veranderd is heeft de groene volgorde, want het deelwoord staat voorop. Beide zijn correct.

Bij drie werkwoorden kun je beter de werkelijke positie van het deelwoord noemen: eerst, in het midden of laatst. De laatste positie lijkt op de rode volgorde, de eerste op de groene. De middenpositie is de extra mogelijkheid van een groep met drie werkwoorden.

Pas de drie deelwoordposities niet automatisch op een infinitief toe. Een kale infinitief die de hoofdhandeling uitdrukt, staat normaal achteraan in een groep van drie of meer werkwoorden: ... omdat Mira eerder had kunnen vertrekken.

Met alleen een modaal werkwoord en één kale infinitief komen zowel ... dat Amir kan komen als ... dat Amir komen kan voor. De volgorde kan komen is de gewone gedeelde volgorde. Komen kan is in het algemeen minder gebruikelijk en vooral gevestigd in het noordoosten van Nederland. Die mogelijkheid bij twee werkwoorden haalt de hoofdinfinitief in een groep van drie of meer niet weg van de laatste plaats.

De beperkte uitzonderingsgroep bevat vaste combinaties als te weten komen en duur te staan komen, en bepaalde combinaties met vinden, hebben, krijgen, zijn, geven, hangen, leggen, zetten, staan of vallen. Leer de hele uitdrukking en behandel dit niet als een vrije volgorderegel.

Binnen die uitzonderingsgroep is de eerste positie het veiligst en meestal de voorkeursvorm: te verwerken zou krijgen. De middenvolgorde zou te verwerken krijgen komt vooral in België voor. De laatste volgorde zou krijgen te verwerken is bij deze uitdrukking mogelijk, maar niet bij elke uitdrukking. Gebruik bijvoorbeeld ... dat ze met de fout niets te maken wilde hebben, niet ... wilde hebben te maken. Herhaal de basisvorm op de pagina over de infinitief met te.

Houd het deelwoord van de hoofdhandeling vóór het andere deelwoord. In toegewezen gekregen drukt toegewezen de handeling uit en moet het vóór gekregen blijven staan.

De drie volgordes verschillen, maar gekregen toegewezen keert de twee deelwoorden om en is in deze betekenis niet mogelijk. Dit is een beperking, geen stijlvoorkeur.

• Verwacht in gesproken Nederlands uit Nederland vaak het deelwoord eerst: ... dat het plan aangepast zou worden.
• Verwacht in Belgisch Nederlands vaak de middenpositie: ... dat het plan zou aangepast worden. Behandel dit als gedocumenteerde standaardvariatie.
• Gebruik of verwacht in formele en journalistieke schrijftaal in het hele taalgebied vaak het deelwoord achteraan: ... dat het plan zou worden aangepast.
• Een scheidbaar deelwoord maakt de laatste positie waarschijnlijker, maar maakt de andere volgordes niet fout: ... dat de toegangscode kan worden doorgestuurd.
• Houd bij een onbekende uitdrukking met te de vorm te + infinitief bijeen en gebruik de gewone laatste positie, tenzij een betrouwbaar woordenboek of een betrouwbare grammatica de uitdrukking als uitzondering vermeldt.

• Presenteer niet één deelwoordvolgorde als de enige verzorgde vorm. De eerste, middelste en laatste positie hebben allemaal een gedocumenteerd gebruik in de standaardtaal.
• Verplaats een gewone kale infinitief niet alsof het een deelwoord is. Houd de hoofdhandeling achteraan in ... dat zij het had kunnen uitleggen.
• Neem niet aan dat elke infinitief met te een variant met te achteraan toelaat. Te maken wilde hebben is in de vaste uitdrukking mogelijk, maar wilde hebben te maken niet.
• Keer bij twee deelwoorden de lexicale handeling en het tweede deelwoord niet om: gebruik toegewezen gekregen, niet gekregen toegewezen.

Begin met werkwoorden aan het einde van een bijzin en de woordvolgorde in bijzinnen. Herhaal waarom een deelwoord een infinitief kan worden in het deelwoord-naar-infinitiefpatroon. Houd niet-werkwoordelijke onderbreking apart op de pagina over wat in een werkwoordgroep mag staan.