Zo ... dat in het Nederlands: zo ... dat, zodanig, dusdanig en dermate

In De uitleg was zo duidelijk dat iedereen het begreep geeft zo duidelijk de graad aan en geeft de dat-bijzin het gevolg. Het Nederlands kan dezelfde relatie uitdrukken met formelere vormen zoals zodanig, dusdanig en dermate.

Zet zo vóór het woord of de woordgroep waarvan je de graad aangeeft. Voeg daarna dat en een bijzin met de werkwoorden achteraan toe die het gevolg noemt: zo + graad + dat + gevolg.

1. Noem de eigenschap, wijze of intensiteit: duidelijk, snel of veel lawaai.
2. Zet zo ervoor: zo duidelijk, zo snel, zo veel lawaai.
3. Voeg dat toe en zeg wat uit die graad voortkwam: dat niemand nog vragen had.
4. Gebruik de woordvolgorde van een bijzin: dat de vergadering werd uitgesteld, met de werkwoordgroep achteraan.

De twee delen horen bij elkaar, ook als er ander materiaal tussen staat. Zo kondigt een graad aan die nog moet worden aangevuld; dat opent de bijzin die het gevolg geeft.

• Gebruik het als een eigenschap een graad bereikt die een gevolg veroorzaakt: De vloer was zo glad dat twee mensen uitgleden.
• Gebruik het als de wijze of intensiteit van een handeling de uitkomst verklaart: Ze sprak zo zacht dat ik haar niet verstond.
• Gebruik het bij een hoeveelheid met een gevolg: Er was zo weinig tijd dat we één onderdeel oversloegen.
• Gebruik het ook bij een negatief gevolg: De tekst was niet zo ingewikkeld dat niemand hem kon volgen.

Een graad-en-gevolgzin beantwoordt de vraag ‘in welke mate, met welk gevolg?’. Hij zet niet alleen twee gebeurtenissen na elkaar en drukt ook geen doel uit dat iemand wilde bereiken.

Zo ... dat bevat in de eerste zin een graadwoord en daarna het afzonderlijke voegwoord dat. Zodat is één onderschikkend voegwoord dat een gevolg of, afhankelijk van de context, een beoogde uitkomst kan inleiden. Het heeft geen graadwoord nodig.

Voeg het graadpatroon niet samen tot zo ... zodat: schrijf zo druk dat we moesten wachten, niet zo druk zodat we moesten wachten. Het woord opdat is alleen een formeel voegwoord voor een doel en kan het gevolggevende dat in deze constructie niet vervangen.

Met deze vormen kan formele schrijftaal de relevante graad markeren zonder het neutrale zo. Zodanig en dusdanig kunnen een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord bepalen. Hun verbogen vormen zodanige en dusdanige kunnen vóór een zelfstandig naamwoord staan. Dermate is een bijwoord en krijgt nooit een -e.

Vóór een zelfstandig naamwoord volgen zodanig en dusdanig het gewone patroon voor de uitgang van een bijvoeglijk naamwoord: een zodanige maatregel maar een dusdanig verschil, en in het meervoud dusdanige verschillen. Vergelijk de basispatronen met zo'n, zulke en dergelijk, maar houd de gevolgbijzin na de naamwoordgroep.

Gebruik zo ... dat als neutrale standaardkeuze. Zodanig en dusdanig horen vooral bij formeel taalgebruik en kunnen de graad nadrukkelijker of officiëler laten klinken. Dermate klinkt vaak versterkend: het stelt de graad als bijzonder verstrekkend voor. Dit is een schaal van register en nadruk, geen meetregel; de context kan ervoor zorgen dat de drie formele vormen even sterk aanvoelen.

Formeel betekent niet automatisch duidelijker. Voor een breed publiek is het neutrale zo ... dat vaak gemakkelijker te verwerken dan zodanig, dusdanig of dermate.

Het minder gebruikelijke formele patroon te ... dan dat betekent ongeveer ‘te ... om te kunnen zeggen dat’ en komt overeen met zo ... dat niet: Het dossier is te onvolledig dan dat wij nu kunnen beslissen. Dit zegt dat het dossier zo onvolledig is dat een beslissing nu niet mogelijk is.

Gebruik te ... dan dat vooral om het patroon te herkennen of in bewust formeel proza; het komt minder vaak voor dan de neutrale parafrase. In die mate dat maakt de graad expliciet en werkt goed als een precies bijvoeglijk naamwoord zoals groot of sterk onhandig zou zijn.

Als je het gevolg zonder een eigen onderwerp met persoonsvorm kunt uitdrukken, gebruikt het Nederlands vaak te ... om te: De doos is te zwaar om alleen te tillen. Dat kortere infinitiefpatroon hoort bij zinnen met te ... om te. Deze pagina behandelt een volledige gevolgbijzin met een eigen onderwerp en persoonsvorm: De doos is zo zwaar dat één persoon haar niet kan tillen.

• Houd het neutrale graadwoord zo en het gevolggevende voegwoord dat uit elkaar: zo moeilijk dat ..., niet zo moeilijk zodat ....
• Gebruik na dat de volgorde van een bijzin: dat niemand het begreep, niet dat niemand begreep het.
• Gebruik opdat niet voor een onbedoeld gevolg; opdat drukt een doel uit.
• Verbuig zodanig en dusdanig vóór zelfstandige naamwoorden als de regel voor de bijvoeglijke uitgang dat vereist: een zodanige stijging.
• Kies niet alleen een ambtelijke vorm omdat die gevorderd oogt; zo ... dat is op B2 en C1 volledig geschikt.

Herhaal onderschikkende voegwoorden, het afzonderlijke gevolgpatroon te ... om te en vormen zoals zo'n, zulke en dergelijk. De vergelijkingspagina legt dan buiten deze gevolgconstructie uit.