zo'n, zulke en dergelijk(e): welke vorm gebruik je?

Met zo'n en zulke leg je nadruk op een eigenschap: zo'n staat vóór een enkelvoudig zelfstandig naamwoord en zulke vóór een meervoud, zoals in zo'n mooie dag en zulke mooie dagen. Een formeler alternatief, vooral in geschreven taal, is dergelijk(e).

Kies het woord dat bij het zelfstandig naamwoord past: zo'n voor een enkelvoudig zelfstandig naamwoord, zulke voor een meervoud of een ontelbaar de-woord, zulk voor een ontelbaar het-woord, en dergelijk(e) als je formeel wilt klinken.

• zo'n is een verkorting van zo een, en daarom schrijf je het met een apostrof. Het verandert nooit van vorm: zo'n grote auto (de auto), zo'n groot huis (het huis).
• zulke gebruik je bij meervouden en ontelbare de-woorden: zulke aardige mensen, zulke sterke koffie.
• zulk is de vorm voor een ontelbaar het-woord: zulk lekker eten, zulk mooi weer.
• dergelijk(e) is formeel en vooral schriftelijk. Net als een bijvoeglijk naamwoord krijgt het -e vóór een de-woord of meervoud (een dergelijke fout, dergelijke problemen), maar blijft het kaal vóór een enkelvoudig het-woord (een dergelijk probleem).

Het bijvoeglijk naamwoord na zo'n volgt de gewone onbepaalde regel — -e bij een de-woord, geen -e bij een het-woord — precies zoals na een.

• zo'n mooie tuin — tuin is een de-woord, dus krijgt het bijvoeglijk naamwoord -e.
• zo'n mooi cadeau — cadeau is een het-woord, dus blijft het bijvoeglijk naamwoord kaal, net als in een mooi cadeau.
• Na zulke is het zelfstandig naamwoord meervoud, dus krijgt het bijvoeglijk naamwoord altijd -e: zulke mooie tuinen.

Dit is hetzelfde patroon als bij de -e-uitgang van het bijvoeglijk naamwoord: het woord zo'n verbergt de een die de uitgang uitschakelt bij het-woorden.

• zo'n en zulke: gebruikelijk in zowel spreek- als schrijftaal.
• dergelijk(e): formeel register — rapporten, officiële brieven, verzorgd schrijven. In spreektaal klinkt het stijf; zo'n / zulke is dan de natuurlijke keuze.
• zo'n heeft nog een tweede, los gebruik vóór een getal, met de betekenis 'ongeveer': zo'n twintig mensen. De context maakt duidelijk welk gebruik bedoeld is.

Twee valkuilen springen eruit. Ten eerste: gebruik zo'n niet bij een meervoud. In standaardnederlands hoort daar zulke, dus zulke mensen, niet zo'n mensen. (In België hoor je zo'n soms bij een meervoud, maar dat geldt als niet-standaard.) Ten tweede: houd de apostrof. zo'n komt van zo een. Zonder apostrof wordt het zon, en dat betekent de zon (de zon), dus zo'n fiets en zon fiets zijn twee verschillende dingen.