Bezitsrelaties in betrekkelijke bijzinnen: van wie, wiens, wier en waarvan

Neutraal Nederlands gebruikt normaal van wie om een persoon in een betrekkelijke bijzin met iets van die persoon te verbinden: de huurder van wie het contract afloopt. Formele schrijftaal kan wiens of wier gebruiken. Bij een zaak of organisatie staat normaal waarvan: het gebouw waarvan het dak wordt hersteld.

Gebruik bij een persoon van wie + lidwoord of ander bepalend woord + zelfstandig naamwoord als neutraal productiepatroon. Herken wiens/wier + zelfstandig naamwoord als formeel geschreven patroon. Gebruik bij een niet-menselijke zaak of organisatie waarvan + lidwoord of ander bepalend woord + zelfstandig naamwoord.

1. Bepaal wie of wat de bezitter is: één persoon, meerdere personen of een niet-menselijke entiteit.
2. Kies van wie bij een persoon in neutrale schrijftaal of verzorgde spreektaal: de arts van wie het advies doorslaggevend was.
3. Kies in de traditionele formele verdeling wiens bij één man en wier bij één vrouw of meerdere personen. Kies waarvan bij een zaak of organisatie.
4. Houd de bezitsgroep volledig: van wie de fiets en waarvan het bestuur, maar wiens fiets en wier bestuur zonder lidwoord tussen de genitiefvorm en het zelfstandig naamwoord.

Taaladviesbronnen geven in neutrale schrijftaal en verzorgde spreektaal de voorkeur aan van wie. Het werkt zonder aparte geslachtsvorm bij een man, een vrouw en meerdere personen: de vader van wie de auto is gestolen, de zangeres van wie het optreden is uitgesteld en de deelnemers van wie de gegevens ontbreken.

Van wie staat aan het begin van de betrekkelijke bijzin. De bezitsgroep volgt binnen die bijzin. Als het zelfstandig naamwoord een voorwerp is, kan er ander materiaal tussen staan: de architect van wie we gisteren het ontwerp hebben goedgekeurd.

In het traditionele formele systeem volgt de vorm de bezitter die het antecedent noemt, niet het geslacht of aantal van het bezeten zelfstandige naamwoord. Gebruik wiens bij één man en wier bij één vrouw of meerdere personen. Beide vormen komen vooral in formele schrijftaal voor.

Modern gebruik is niet volkomen eenvormig, vooral bij een onzijdig zelfstandig naamwoord voor een persoon, zoals het meisje. Beschrijvende bronnen vermelden zowel wiens als wier. Met neutraal van wie vermijd je dit onvaste randgeval. Ook als het traditionele onderscheid duidelijk is, zijn de formele vormen niet automatisch de alledaagse standaardkeuze.

Gebruik waarvan als de bezitter een zaak, instelling of organisatie is: het rapport waarvan de conclusie is aangepast, de school waarvan het dak lekt en de vereniging waarvan de leden stemmen.

Waarvan komt ook bij personen voor, vooral in informeel taalgebruik. Geef bij een neutrale of verzorgde verwijzing naar personen de voorkeur aan van wie. Gebruik waarvan als de directe productiekeuze bij niet-menselijke antecedenten. Dit is een registervoorkeur, geen bewering dat waarvan bij een persoon onmogelijk is.

Informele spreektaal kan wie z'n gebruiken bij één mannelijke bezitter en, in Nederland, wie d'r bij één vrouwelijke bezitter: de buurman wie z'n fiets buiten staat en de buurvrouw wie d'r fiets buiten staat. Deze betrekkelijke patronen zijn minder gebruikelijk dan de overeenkomstige vragen. Kies ze niet in neutrale schrijftaal.

Diens en dier zijn aanwijzende genitiefvormen, geen betrekkelijke verbindingen. Ze horen wel bij dezelfde formele herkenningslaag. Formeel diens kan dubbelzinnigheid voorkomen door naar een eerder genoemde man te verwijzen die niet het onderwerp is: De manager sprak met Karim over diens voorstel. Hier betekent diens voorstel het voorstel van Karim, niet dat van de manager.

Traditioneel was dier de tegenhanger van diens voor één vrouw of meerdere personen. De vorm is nu zeldzaam en zeer formeel. Gewoon haar, hun of een woordgroep met van is normaal duidelijker. In modern gebruik zetten sommige mensen diens ook buiten de traditionele mannelijke rol in, onder andere voor non-binaire verwijzingen. Niet iedereen interpreteert die uitbreiding hetzelfde; volg de voorkeur van de persoon of formuleer de zin ondubbelzinnig anders.

• Gebruik van wie + bepalend woord + zelfstandig naamwoord als neutraal patroon bij een menselijke bezitter.
• Herken wiens + zelfstandig naamwoord bij één man in formele tekst.
• Herken wier + zelfstandig naamwoord bij één vrouw of meerdere personen in het traditionele formele systeem.
• Gebruik waarvan + bepalend woord + zelfstandig naamwoord bij een zaak, instelling of organisatie.
• Beschouw wie z'n/wie d'r als informele spreektaal en diens/dier als een afzonderlijke formele of verouderde herkenningslaag.

• Kies wiens of wier niet op basis van het bezeten zelfstandig naamwoord. In de onderzoekers wier rapport bepaalt het meervoudige onderzoekers de vorm wier, niet het enkelvoudige rapport.
• Zet geen lidwoord na wiens of wier: schrijf wiens contract, niet wiens het contract.
• Behoud het bepalende woord na van wie en waarvan: van wie het contract, waarvan de ingang.
• Presenteer wiens/wier niet als correcter dan het neutrale van wie. Hun belangrijkste moderne functie is herkenning in formele taal.
• Noem waarvan bij personen niet onmogelijk. Het komt informeel voor, al is van wie de veiligere neutrale keuze.

Herhaal betrekkelijke bijzinnen met een voorzetsel, de gewone betrekkelijke voornaamwoorden die en dat en bezit met van en -s. Vergelijk buiten een betrekkelijke bijzin de gewone bezittelijke voornaamwoorden.