degene die, datgene wat, hetgeen en wie zonder antecedent

Een Nederlandse betrekkelijke bijzin kan een persoon of zaak aanduiden zonder een voorafgaand zelfstandig naamwoord als persoon of zaak. Vergelijk Degene die de sleutel heeft, sluit af., Datgene wat ontbreekt, staat op de lijst. en Wie bezwaar heeft, kan reageren. Elke volledige uitdrukking kan in de hoofdzin de rol van een naamwoordgroep vervullen.

Gebruik (die)gene die voor personen, datgene wat of dat wat voor zaken of inhoud en zelfstandig wie vooral voor een algemene voorwaarde die op personen van toepassing is. Formeel hetgeen kan voor een zaak, inhoud of een voorafgaande mededeling staan.

Degene is de gewone aanwijzende vorm voor een persoon; diegene legt meer nadruk. Een volgende beperkende betrekkelijke bijzin begint normaal met die. De bijzin geeft de beschrijving waarmee je de persoon identificeert of selecteert: Ik stuur het dossier naar degene die de zaak behandelt.

Schrijf de meervouds-n wanneer de zelfstandige vorm naar meerdere personen verwijst: degenen en diegenen. De betrekkelijke bijzin kan de groep algemeen maken, zoals in een mededeling, of een groep uit de context aanwijzen. De enkelvoudige of meervoudige persoonsvorm volgt nog steeds het bedoelde aantal personen.

Gebruik datgene wat of het kortere dat wat wanneer het ontbrekende zelfstandig naamwoord een zaak, inhoud of abstracte kwestie zou aanduiden: Dat wat in het contract staat, blijft geldig. en We onderzoeken datgene wat gisteren is gemeld. Datgene is enkelvoudig en wordt in dit productieve patroon gevolgd door wat.

De hele eenheid kan onderwerp of lijdend voorwerp van de hoofdzin zijn. In Datgene wat ontbreekt, komt morgen is zij het onderwerp van komt. In We bestellen datgene wat ontbreekt is zij het lijdend voorwerp van bestellen. De betrekkelijke bijzin zelf behoudt de bijzinvolgorde.

Hetgeen hoort bij formele taal. In gesproken en neutraal geschreven taal wordt het vaak vervangen door wat of een duidelijkere naamwoordgroep. Zonder uitgedrukt antecedent kan het ‘dat wat’ betekenen: Hetgeen tijdens de controle ontbrak, is inmiddels aangevuld. In dat gebruik is het vergelijkbaar met datgene wat.

Formeel hetgeen kan ook terugverwijzen naar een hele voorafgaande mededeling: De aanvraag bevatte geen handtekening, hetgeen tot vertraging leidde. In neutrale tekst klinkt komma + wat meestal minder plechtig. Alleen deze pagina behandelt beide herkenningsfuncties van hetgeen; de pagina over betrekkelijk wat verwijst hier alleen naar.

Zelfstandig betrekkelijk wie bevat zijn eigen menselijke antecedent. Het komt vooral voor in regels, instructies en algemene mededelingen: Wie de training afrondt, ontvangt een certificaat. Het kan ook een lijdend voorwerp vormen: De organisatie helpt wie geen netwerk heeft.

Gebruik als praktische keuze degene die wanneer je één bepaalde persoon uit de context selecteert, en zelfstandig wie wanneer een voorwaarde geldt voor iedereen die eraan voldoet. Dit is een sterke standaardkeuze, geen absoluut betekenisverbod. Naslagwerken vermelden ook algemeen (de)gene die en zelfstandig wie voor een specifieke persoon uit de context.

• Gebruik degene die voor een persoon die door de volgende beschrijving wordt geselecteerd; gebruik diegene die voor extra aanwijzende nadruk.
• Gebruik degenen die of diegenen die voor meerdere personen, met een geschreven meervouds-n.
• Gebruik datgene wat of dat wat voor een zaak, inhoud of abstracte kwestie zonder zelfstandig antecedent.
• Herken hetgeen en reserveer het voor formele tekst; in neutrale taal is wat of een uitdrukkelijke naamwoordgroep meestal makkelijker.
• Gebruik zelfstandig wie voor een voorwaarde over personen die in het algemeen geldt voor iedereen die eraan voldoet.

• Laat de meervouds-n in zelfstandig degenen en diegenen niet weg als de vormen naar meerdere personen verwijzen.
• Gebruik in het gewone patroon die na (die)gene(n), niet wie: degene die het formulier tekende.
• Gebruik in het productieve patroon wat na datgene: datgene wat is afgesproken.
• Behandel hetgeen niet als de neutrale standaardvorm voor ‘dat wat’; het hoort bij formele taal en kan plechtig klinken.
• Presenteer het verschil tussen degene die en zelfstandig wie niet als een regel zonder uitzonderingen; het is een bruikbare verwijstendens.

Herhaal gewoon betrekkelijk die en dat, aanwijzende voornaamwoorden als vervanging en onbepaalde personen en zaken. De pagina over sommige, beide en hun persoonsvormen behandelt verwante zelfstandige uitdrukkingen.