Het betrekkelijk voornaamwoord wat na alles, iets, een overtreffende trap of een hele zin

Zowel Alles wat klaar is als Alles dat klaar is is correct. Het Nederlands dwingt dus niet altijd tot een keuze tussen betrekkelijk wat en dat. Na een volledige voorafgaande mededeling is wat wel vereist: in De levering kwam te laat, wat extra kosten veroorzaakte verwijst wat naar de hele gebeurtenis.

Na een onbepaald voornaamwoord of een zelfstandig gebruikt bijvoeglijk naamwoord is wat een standaardmogelijkheid naast dat. Na een hele voorafgaande zin gebruik je wat en niet dat. Bepaal dus eerst waarnaar de betrekkelijke bijzin terugverwijst.

1. Na alles, iets, niets en vergelijkbare onbepaalde vormen zijn zowel wat als dat correct: Er is iets wat/dat we moeten bespreken.
2. Na het enige en een zelfstandig gebruikt bijvoeglijk naamwoord of een overtreffende trap zijn beide vormen mogelijk: Dat is het verstandigste wat/dat je nu kunt doen.
3. Na een hele zin of gedachte gebruik je een komma plus wat: De afspraak werd geannuleerd, wat niemand had verwacht.

Na onbepaalde vormen komt wat vaak voor en kan het natuurlijker klinken, vooral na alles. Die voorkeur maakt alles dat niet fout. Hetzelfde geldt voor het enige dat: dat is standaardtaal, net als het enige wat.

Soms. Betrekkelijk wat kan de overtreffende trap een breed vergelijkingsgebied geven: alle relevante dingen of ervaringen. Betrekkelijk dat kan terugwijzen naar een verzwegen enkelvoudig het-woord en de leden van die categorie vergelijken. Dit is een betekenisnuance, geen bewering dat een van beide vormen in het algemeen fout is.

De context kan het verschil verkleinen of laten verdwijnen. Dwing daarom niet in elke zin twee lezingen af. Het contrast is het duidelijkst als bij dat gemakkelijk een verzwegen het-woord kan worden aangevuld en bij wat een bredere verzameling aannemelijk is.

Een volledige mededeling kan het antecedent zijn van een uitbreidende betrekkelijke bijzin. Zet een komma vóór wat: De commissie stelde het besluit uit, wat tot nieuwe vragen leidde. Hier verwijst wat naar het uitstel en niet alleen naar het besluit.

Als de betrekkelijke bijzin een voorzetsel nodig heeft, vervang je voorzetsel + wat door een betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord met waar: Het loket sloot vroeg, waar veel bezoekers niet op hadden gerekend. Het werkwoordelijke patroon is op iets rekenen, dus gebruikt de bijzin waar ... op.

De zelfstandignaamwoordelijke patronen datgene wat en het formele hetgeen horen bij betrekkelijke constructies zonder apart zelfstandig naamwoord. Deze pagina verwijst er alleen naar en gebruikt ze niet om de keuzes hierboven opnieuw te definiëren.

• Gebruik wat of dat na een onbepaalde vorm: alles wat/dat, iets wat/dat en niets wat/dat.
• Gebruik wat of dat na het enige en na zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naamwoorden of overtreffende trappen.
• Kies wat voor een brede lezing van de overtreffende trap en dat als je een verzwegen het-woord bedoelt, voor zover de context dat contrast relevant maakt.
• Gebruik komma + wat als het antecedent een hele voorafgaande zin is.
• Gebruik waar + voorzetsel als de betrekkelijke functie een voorzetsel bevat: waar ... mee, waar ... op of een andere passende combinatie.

• Bestempel alles dat of het enige dat niet als fout; beide hebben een standaardtalige variant met wat.
• Gebruik dat niet om commentaar te geven op een hele voorafgaande zin: schrijf De prijs daalde, wat ons verbaasde.
• Verwar een zelfstandig naamwoord als antecedent niet met een hele zin als antecedent: het bericht dat ... bepaalt bericht nader, terwijl komma + wat naar de hele gebeurtenis kan verwijzen.
• Zet in dit patroon niet direct wat na een voorzetsel; gebruik waar het Nederlands dat toelaat een vorm met waar.

Herhaal gewone betrekkelijke bijzinnen met die en dat, betrekkelijke bijzinnen met een voorzetsel en onbepaalde personen en zaken. Houd betrekkelijk wat apart van de woordvolgorde in indirecte vragen.