Wanneer Nederlandse samenstellingen een koppelteken krijgen

In het Nederlands schrijf je een samenstelling normaal als één woord: school + plein → schoolplein. Een koppelteken maakt de grens tussen de delen alleen zichtbaar als een spellingregel dat vereist of als die grens een moeilijk leesbare samenstelling verduidelijkt.

Schrijf op de grens tussen de delen een koppelteken als daar zonder koppelteken een misleidende klinkercombinatie ontstaat, als een letterachtig element een zichtbare grens nodig heeft of als een van de regels voor namen of vaste eerste delen hieronder geldt.

1. Controleer eerst of de delen samen één samenstelling vormen. Geldt er geen koppelstreepjesregel, schrijf ze dan aan elkaar: zorg + verzekering → zorgverzekering.
2. Kijk naar de grens tussen de delen. Voorkom klinkerbotsing met een koppelteken: foto-expositie.
3. Controleer of er een afkorting, losse letter, getal of teken in de samenstelling staat. Zet een koppelteken tussen dat element en het woord: tv-programma.
4. Behoud het koppelteken in een samengestelde aardrijkskundige naam, in een naam die met Sint begint en bij de vaste voorvoegselachtige vormen in de tabel.

De eerste twee regels verklaren veel vormen op brieven en borden: 65+-regeling, mini-enquête en niet-Nederlandstalig. Gebruik de apostrofregels als je een uitgang aan een afkorting toevoegt: vergelijk de samenstelling sms-bericht met het werkwoord sms'en.

Een samenstelling waarvoor een koppelteken niet verplicht is, mag er toch een krijgen als dat de lezer helpt om de delen te herkennen. Zowel stropop als stro-pop is correct; in de tweede spelling zie je meteen stro + pop.

• Gebruik dit facultatieve koppelteken spaarzaam. Meerjarenonderhoudsplan is correct, maar meerjaren-onderhoudsplan kan ook als de grens je lezer helpt.
• Een facultatief koppelteken maakt spaties niet correct. Schrijf één samenstelling, met hoogstens een koppelteken erin: Rabobankpand of Rabobank-pand, niet Rabobank pand.
• Een verplicht koppelteken blijft ook in een langere samenstelling verplicht: foto-expositieruimte behoudt het koppelteken dat de klinkerbotsing voorkomt.

Een weglatingsstreepje markeert de plaats waar een deel van een samenstelling is weggelaten om herhaling te voorkomen. Schrijf de woordgroep eerst voluit: land- en tuinbouw staat voor landbouw en tuinbouw. Het ontbrekende woorddeel bouw laat daarom na land een streepje achter.

Gebruik geen koppelteken als een volledig zelfstandig woord is weggelaten. Middelbaar en basisonderwijs is een verkorting van middelbaar onderwijs en basisonderwijs. Het ontbrekende element na middelbaar is het losse woord onderwijs en geen deel van een samenstelling. Daarom zou middelbaar- hier fout zijn.

• Vervang het koppelteken niet door een spatie: schrijf tv-programma, niet tv programma.
• Gebruik een koppelteken bij klinkerbotsing binnen een samenstelling, maar een trema binnen een ongeleed woord of afleiding: zee-egel maar ideeën.
• Voeg niet zomaar een weglatingsstreepje toe omdat een woord wordt meegedacht. Schrijf de woordgroep eerst voluit en controleer of het ontbrekende element deel is van één aaneengeschreven samenstelling.

Begin met samengestelde zelfstandige naamwoorden en tussenletters. Vergelijk het trema, hoofdletters en de apostrof als er een andere spellinggrens in het spel is.