Een woordgroep binnen een samenstelling: hogesnelheidslijn en kortetermijnoplossing

Als de hele woordgroep hoge snelheid het eerste deel van een samenstelling wordt, haalt het Nederlands normaal de spaties weg maar behoudt het de bijvoeglijke uitgang: hogesnelheidslijn. Hetzelfde proces levert kortetermijnoplossing, socialezekerheidsstelsel en eerstehulpverlening op.

Als een hele woordgroep als één deel van een lexicale eenheid dient, schrijf je die groep aan de rest van de samenstelling vast. Een eenvoudige samenstelling verbindt twee blokken: trein + kaart = treinkaart. In [hoge snelheid] + lijn vertelt de woordgroep hoge snelheid samen om welk soort lijn het gaat. Daarom vormen de drie delen hogesnelheidslijn.

Dit breidt de gewone regel voor samenstellingen uit: Nederlandse samenstellingen schrijf je als één woord. Nieuw is hier de interne woordgroep. De zichtbare -e in hoge, korte, sociale en gelijke laat de oorspronkelijke structuur van die woordgroep zien.

Bepaal de vorm van het bijvoeglijk naamwoord binnen de oorspronkelijke woordgroep voordat je iets aaneenschrijft. Snelheid, termijn, zekerheid en het meervoudige kansen vereisen de verbogen vormen hoge, korte, sociale en gelijke. Als de woordgroep in een samenstelling wordt opgenomen, verdwijnen die uitgangen niet.

Kies de uitgang niet op basis van de uiteindelijke kern. In hoogrisicozwangerschap congrueert hoog binnen hoog risico; het laatste woord zwangerschap verandert die vorm niet. Herhaal de bijvoeglijke uitgangen als je onzeker bent over de oorspronkelijke woordgroep.

De plaats van spaties kan veranderen welk zelfstandig naamwoord het bijvoeglijk naamwoord beschrijft. Hoort het bijvoeglijk naamwoord binnen het eerste bouwblok, schrijf dan de hele samenstelling aaneen. Beschrijft het de voltooide samenstelling, laat het dan als afzonderlijk woord ervoor staan.

Sommige theoretische lezingen met een spatie zijn in de praktijk ongewoon, maar het contrast maakt de structuur zichtbaar. Stel een parafrasevraag: is het een loper van lange afstanden? Dan is het bedoelde eerste blok lange afstand en schrijf je langeafstandsloper.

Gewone woordgroepen van bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord blijven los als het bijvoeglijk naamwoord de hele samenstelling beschrijft: een slimme beleidskeuze, een recent regeringsakkoord, mooie vloertegels. Er is dan geen verborgen woordgroep die als eerste samenstellingsblok dient.

Bij enkele vaktermen zijn beide analyses mogelijk, soms met weinig verschil in de praktijk. Sociale woningbouw en socialewoningbouw kunnen verschillende structuren weerspiegelen. Als beide betekenissen aannemelijk zijn, gebruik dan de gevestigde spelling in je vakgebied en blijf consequent.

De standaardvorm is één ononderbroken woord, maar voor de leesbaarheid is in een lange samenstelling vaak een koppelteken toegestaan: langeafstandsloper, lange-afstandsloper en langeafstands-loper kunnen alle drie dezelfde structuur weergeven. Gebruik zo'n koppelteken spaarzaam en zet het op een betekenisvolle grens.

De laatste rij is alleen een verwijzing: koppeltekens in samenstellingen behandelt de regels voor klinkerbotsing en bijzondere voorvoegsels. Voor Engelse leenwoordgroepen en samenstellingen gelden eigen conventies op Engelse woorden in Nederlandse samenstellingen.

Als een eigennaam uit meerdere woorden het eerste deel vormt, behoud je de interne spaties en hoofdletters en schrijf je het nieuwe laatste element vast aan het laatste woord van de naam: Tweede Kamer + lid → Tweede Kamerlid en Rode Kruis + post → Rode Kruispost. Dit ziet er anders uit dan een gewone samenstelling in kleine letters, omdat de spelling van de naam wordt beschermd.

Dit geeft je geen toestemming om spaties in een gewone samenstelling te zetten. Controleer eerst of de meerdelige reeks werkelijk een algemeen aanvaarde eigennaam is; pas anders de gewone regel voor aaneenschrijven toe.

• Parafraseer de betekenis en bepaal de volledige interne woordgroep.
• Schrijf die woordgroep eerst op zichzelf correct, inclusief de bijvoeglijke uitgang.
• Als de woordgroep één blok met een nieuwe kern vormt, haal je volgens de samenstellingsregel de spaties weg.
• Controleer tot slot of een eigennaam, verplicht koppelteken of facultatief koppelteken voor de leesbaarheid het zichtbare resultaat verandert.

• Schrijf niet hoge snelheidslijn als je een lijn voor hoge snelheid bedoelt; schrijf hogesnelheidslijn.
• Verwijder de bijvoeglijke uitgang binnen de woordgroep niet: kortetermijnoplossing, niet korttermijnoplossing.
• Schrijf een vrij bijvoeglijk naamwoord dat de hele samenstelling beschrijft niet vast: een recent regeringsakkoord.
• Gebruik geen koppelteken om een onopgeloste betekenis te verbergen; bepaal eerst welke woorden bij elkaar horen.
• Maak een meerdelige eigennaam niet vlak: schrijf Tweede Kamerlid en behoud de naam.

Herhaal gewone samengestelde zelfstandige naamwoorden, tussenletters en de regel voor de bijvoeglijke -e. De pagina over lettergreepverdeling helpt bij het controleren van lange geschreven vormen.