De GGD en het consultatiebureau: controles en vaccinaties voor kinderen, de tbc-test voor je verblijfsvergunning en gratis soa-testen

De Nederlandse zorg kent twee gescheiden lagen. Je huisarts en het ziekenhuis behandelen je als je ziek bent, en je zorgverzekering betaalt die zorg. De tweede laag is de publieke gezondheidszorg, en veel nieuwkomers kennen die niet: de GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst). De GGD volgt de groei van kinderen op het consultatiebureau, geeft de gratis kindervaccinaties, doet de tuberculosetest die sommige verblijfsvergunningen vereisen, en test jongeren gratis op soa's. Sommige van deze diensten nodigen je automatisch uit zodra je je bij de gemeente inschrijft. De andere moet je zelf regelen, en één ervan heeft een deadline die gevolgen kan hebben voor je verblijfsvergunning. Deze gids behandelt elke dienst, wat die kost, en de problemen waar nieuwkomers tegenaan lopen.

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de publieke gezondheid van hun inwoners. Zij voeren dit samen uit via 25 regionale GGD'en, die als één netwerk het hele land dekken. Elke GGD heeft wettelijke kerntaken, zoals infectieziektebestrijding, gezondheidsmonitoring en jeugdgezondheidszorg. Daarnaast biedt elke GGD zijn eigen mix aan diensten, waardoor het exacte aanbod en de prijzen per regio verschillen. Vind jouw eigen GGD op GGD.nl: zoek op postcode of woonplaats. Voor de zorg voor kinderen gebruiken sommige gemeenten een ander loket met dezelfde rol: een Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) in plaats van de GGD zelf. Beide bieden dezelfde jeugdgezondheidszorg.

De verdeling is eenvoudig. Je gaat naar je huisarts als er iets mis is: klachten, pijn, zorgen over je gezondheid. De huisarts stelt een diagnose, behandelt en verwijst door, en je zorgverzekering betaalt die zorg. De GGD werkt aan preventie en publieke gezondheid: die volgt gezonde kinderen, vaccineert, screent en test. Ook geestelijke gezondheidszorg begint bij je huisarts, niet bij de GGD; de gids over geestelijke gezondheidszorg legt die route uit. De kosten volgen dezelfde verdeling. De diensten van de GGD voor kinderen zijn gratis. Sommige diensten voor volwassenen kosten geld, en die betaal je rechtstreeks aan de GGD.

Het consultatiebureau maakt deel uit van de jeugdgezondheidszorg (JGZ), die er gratis is voor elk kind in Nederland van geboorte tot 18 jaar. Voor een baby die in Nederland wordt geboren, is de eerste stap de geboorteaangifte: geef de geboorte binnen 3 werkdagen aan bij de gemeente. In de eerste week na de geboorte komt daarna meestal een screener van de JGZ bij je thuis langs voor twee testen in één bezoek. De hielprik neemt een paar druppels bloed uit de hiel van je baby om te testen op een aantal ernstige, zeldzame ziektes. De gehoortest controleert of je baby goed genoeg hoort om te leren praten. Beide zijn gratis, en de screener vraagt eerst jouw toestemming. De uitslag van de hielprik komt binnen 5 weken. Meestal wordt er niets gevonden; is een uitslag afwijkend, dan neemt je huisarts contact met je op voor vervolgonderzoek.

Wanneer je baby 1 maand oud is, nodigt het consultatiebureau je uit voor het eerste bezoek. De bezoeken gaan door gedurende de eerste 4 levensjaren. De jeugdarts en verpleegkundige wegen en meten je kind, volgen de ontwikkeling, en beantwoorden vragen over voeding, slapen, huilen en taal. Je kind krijgt daar ook de vaccinaties van het landelijke programma. De zorg is gratis. Deelname is vrijwillig: vaccineren is jouw keuze als ouder, en de screener vraagt jouw toestemming voor de testen bij pasgeborenen. Bijna alle gezinnen doen mee; de JGZ bereikt ongeveer 95% van de kinderen en jongeren.

De JGZ stopt niet zodra je kind 4 wordt. Die gaat door gedurende de basisschool en middelbare school, met dezelfde jeugdartsen en verpleegkundigen. Zij volgen de groei en ontwikkeling op vaste momenten tijdens de schooljaren en geven de vaccinaties die bij die leeftijden horen. Ouders kennen dit onderdeel vaak als de schoolarts. Heb je tussendoor zorgen over je kind, dan kun je zelf contact opnemen met de JGZ; die blijft gratis totdat je kind 18 wordt.

Het Rijksvaccinatieprogramma beschermt kinderen tegen ernstige infectieziektes, waaronder mazelen, kinkhoest, polio, meningokokkenziekte en door HPV veroorzaakte vormen van kanker. Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) organiseert het programma voor het ministerie van Volksgezondheid. Elke vaccinatie in het programma is gratis voor kinderen tot en met 18 jaar. Vaccineren is in Nederland vrijwillig: als ouder kies jij of je kind wordt gevaccineerd. Uitnodigingen komen per brief en vermelden waar de vaccinatie wordt gegeven, op het consultatiebureau voor jonge kinderen en via de JGZ op schoolleeftijd.

Ook kinderen die naar Nederland verhuizen, sluiten aan bij het programma. Wanneer je met een kind naar Nederland komt om er te wonen, stuurt het RIVM je een brief met de vraag welke vaccinaties je kind al heeft gehad. Op basis van je antwoorden krijgt je kind op je huisadres uitnodigingen voor de vaccinaties die nog ontbreken. Die inhaalvaccinaties zijn gratis tot de 18e verjaardag, en de JGZ plant ze in de juiste volgorde (een inhaalschema). Vaccinatiegegevens uit je thuisland maken dit veel makkelijker, dus neem ze mee. Komt er geen brief, of weet je niet zeker wat je kind al heeft gehad, neem dan contact op met het consultatiebureau of de JGZ-organisatie bij jou in de buurt. Zij helpen je bepalen welke vaccinaties nog nodig zijn.

Vaccinaties van de overheid zijn alleen gratis voor kinderen en bepaalde doelgroepen, bijvoorbeeld de jaarlijkse griepprik voor mensen met een medische indicatie en de kinkhoestvaccinatie voor zwangere vrouwen. Andere vaccinaties kosten geld, en dat geldt ook voor reisvaccinaties. Dat is een betaalde dienst van de GGD: GGD Reisvaccinaties is de officiële website van de GGD'en voor reizigers, met online boeken. De tarieven verschillen per GGD.

Veel mensen die een Nederlandse verblijfsvergunning aanvragen, moeten na aankomst in Nederland worden getest op tuberculose (tbc). De IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) regelt dit via een intentieverklaring: bij je aanvraag onderteken je een formulier waarin je belooft de test te doen en, indien nodig, een behandeling te accepteren. De vergunning wordt onder die voorwaarde verleend. Waar de tbc-test past binnen jouw aanvraag hangt af van jouw route; het overzicht van verblijfsvergunningen brengt de routes in kaart, en de MVV-gids behandelt gezinshereniging stap voor stap.

Of je moet testen, hangt vooral af van je nationaliteit. Je bent vrijgesteld als je land op de vrijstellingslijst van de IND staat (versie geldig vanaf 30 mei 2025). Alle EU-landen staan erop, en zo ook bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, China, Turkije, Marokko, Oekraïne en Rusland. India, Indonesië, de Filipijnen en Vietnam staan niet op de lijst, dus onderdanen van die landen moeten testen. Je bent ook vrijgesteld in een paar andere situaties: je hebt al een geldige Nederlandse verblijfsvergunning en vraagt een andere aan, je bent in Nederland geboren en hebt hier altijd gewoond, je bent 11 jaar of jonger, je hebt in de afgelopen 6 maanden al een tbc-test gedaan in Nederland, of je bent een langdurig ingezetene van de EU uit een ander EU-land (of hun gezinslid).

De test vindt plaats nadat je de vergunning hebt ontvangen. Maak binnen 3 maanden na ontvangst van je verblijfsvergunning een afspraak bij jouw regionale GGD. Neem het verwijsformulier voor de tbc-test (formulier 7604) mee, met deel 1 zo goed mogelijk ingevuld. Voor volwassenen bestaat de test uit een thoraxfoto. Kinderen van 12 tot 17 jaar krijgen in plaats daarvan een huidtest of een bloedtest. De test is niet gratis: elke GGD bepaalt zijn eigen prijs. GGD Amsterdam rekent bijvoorbeeld € 60,00 voor de thoraxfoto, € 42,00 voor de huidtest en € 65,68 voor de bloedtest (prijzen 2026). Leidt de uitslag tot verder onderzoek of behandeling, dan declareert de GGD die kosten bij je zorgverzekeraar, en die kunnen meetellen voor je eigen risico.

Na de eerste test nodigen sommige GGD'en je uit voor vervolgscreening. De landelijke aanpak veranderde in 2019: in plaats van elke 6 maanden gedurende 2 jaar een nieuwe thoraxfoto, bieden de meeste regio's nu eenmalig een test op tbc-infectie aan met een huid- of bloedtest. Sommige GGD'en gebruiken nog het oudere schema en roepen je automatisch elke 6 maanden gedurende 2 jaar op. Deze vervolgscreening wordt aangeboden door de GGD en staat los van de 3-maandenverplichting van de IND. De praktijk verschilt per regio, dus volg de uitnodigingen die je eigen GGD stuurt.

GGD'en runnen centra voor seksuele gezondheid, bij jongeren bekend onder de naam Sense. Sense.info legt soa's en testen uit in het Engels; de site wordt gerund door de GGD'en samen met Soa Aids Nederland, Rutgers en het ministerie van Volksgezondheid. Ben je onder de 25, dan is een soa-test bij de GGD gratis. De capaciteit is beperkt, dus een GGD test alleen mensen uit vastgestelde groepen. GGD Amsterdam test je bijvoorbeeld gratis als je onder de 25 bent, als je een man of transpersoon bent die seks heeft met mannen, als je klachten hebt of een partner met een vastgestelde soa, als je seksueel misbruik hebt meegemaakt, als je sekswerk doet, of als je uit een land komt waar soa's veel voorkomen. De precieze groepen verschillen per GGD, dus controleer de site van jouw eigen regio.

Iedereen die niet in die groepen valt, test via de huisarts. Die route staat open voor iedereen en wordt gedekt door de basisverzekering, maar de laboratoriumtesten kunnen worden afgetrokken van je eigen risico. De praktische regel is dus: onder de 25 of in een risicogroep, boek gratis bij de GGD; anders bel je huisarts.

Een kind dat in het buitenland opgroeide, volgde een ander schema, of miste doses helemaal. Het inhaaltraject dekt dit: de brief van het RIVM, daarna uitnodigingen voor de ontbrekende vaccinaties, gratis tot 18 jaar. Ontbrekende documenten vertragen dit proces. Vraag de vaccinatiegegevens van je kind aan voordat je je thuisland verlaat; documenten later vanuit het buitenland opvragen is veel lastiger, zoals de gids over documenten uitlegt. Neem de gegevens mee naar de eerste afspraak bij de JGZ. Kun je geen gegevens krijgen, zeg dat dan gewoon; de JGZ helpt je alsnog bepalen welke vaccinaties nodig zijn.

Uitnodigingen volgen uit je inschrijving in de BRP, het bevolkingsregister bij de gemeente. Dus schrijf je in zodra je kunt. Ben je ingeschreven en verstrijken er weken zonder brief, blijf dan niet wachten: bel of e-mail zelf het consultatiebureau of de JGZ-organisatie voor jouw gebied en vraag om een afspraak. De juiste organisatie vind je via de website van je gemeente of via GGD.nl. Voor een pasgeborene: geef de geboorte binnen 3 werkdagen aan; de hielprik vindt plaats in de eerste week, en de aangifte zorgt ervoor dat de screener je op tijd bereikt.

Het consultatiebureau volgt de groei en ontwikkeling en geeft vaccinaties; het behandelt geen ziektes. Voor een ziek kind bel je de huisarts. En de huisarts geeft de kindervaccinaties niet; die lopen via het consultatiebureau en de JGZ. Schrijf je in de eerste weken in bij een huisartsenpraktijk, voordat iemand ziek is. Veel praktijken zitten vol, en een praktijk vinden kost tijd.

De tbc-deadline valt in dezelfde weken als je BRP-inschrijving, zorgverzekering, bankrekening en zoektocht naar woonruimte. Drie praktische punten. Boek eerst op tijd; de termijn is 3 maanden en je hebt een afspraak nodig. Neem daarnaast het verwijsformulier (7604) mee en geld voor de kosten; de test voor de IND is niet gratis. Controleer als derde de vrijstellingen voordat je boekt: kinderen van 11 jaar of jonger testen nooit, en een tbc-test die in de afgelopen 6 maanden in Nederland is gedaan telt mee. Zet de tbc-test op je aankomstlijst naast de andere deadlines uit de checklist voor de eerste 90 dagen.

De landelijke sites bieden goed Engels: de IND-pagina's, de site van het Rijksvaccinatieprogramma, PNS.nl (de screenings bij pasgeborenen, beschikbaar in meerdere talen) en Sense.info publiceren allemaal in het Engels. Regionale GGD-websites zijn vaak alleen in het Nederlands; GGD Amsterdam is een uitzondering met volledige Engelse pagina's. Houd de Nederlandse termen uit deze gids aan (consultatiebureau, hielprik, Rijksvaccinatieprogramma); dat zijn de zoektermen die werken op gemeente- en GGD-sites. Is bellen in het Nederlands de drempel, vraag dan iemand om met je mee te bellen, of mail zodat je het antwoord kunt vertalen.

GGD-diensten komen bovenop je normale zorgvoorziening. Je hebt nog steeds zorgverzekering nodig binnen 4 maanden nadat je verzekeringsplicht ingaat, en een huisarts voor alles wat behandeling nodig heeft. De checklist voor de eerste 90 dagen zet alle aankomststappen, inclusief deze, op een rijtje.